01Kanser ağrısı neden olur?
Kanser ağrısının tek bir kaynağı yoktur. Ağrı, hastalığın kendisinden kaynaklanabileceği gibi tedavinin bir sonucu da olabilir.
Başlıca kaynaklar şunlardır:
- Tümörün bulunduğu dokuyu germesi veya çevre dokuya baskı yapması
- Sinirlere veya sinir ağlarına bası ya da doğrudan etki
- Kemiğe yerleşen lezyonların kemik yapısını zayıflatması
- İçi boş bir organın tıkanması, örneğin bağırsak veya safra yolu
- Karın veya akciğer zarında sıvı birikmesine bağlı gerginlik
- Cerrahi, ışın tedavisi veya ilaç tedavisinin sonrasında gelişen tablolar
Ağrının kaynağını belirlemek, tedaviyi seçmenin ilk adımıdır. Aynı şiddetteki iki ağrı, kaynağı farklıysa farklı yöntemlerle kontrol altına alınır.
02Ağrı tipleri nasıl ayrılır?
Hekimler ağrıyı tarif edilme biçimine göre sınıflandırır. Sizin kullandığınız kelimeler, doğru yöntemin seçilmesinde belirleyicidir.
| Ağrı tipi | Nasıl tarif edilir | Sık görüldüğü durum |
|---|---|---|
| Somatik | Keskin, tek noktada, basmakla artan | Kemik ve yumuşak doku yerleşimli lezyonlar |
| Visseral | Künt, yeri tam gösterilemeyen, derinden gelen | Karın içi organları ilgilendiren durumlar |
| Nöropatik | Yanma, elektrik çarpması gibi, uyuşma ile birlikte | Sinir basısı veya sinir etkilenmesi |
| Karışık tip | Birden fazla tarifin bir arada olması | İlerlemiş hastalıkta sık |
← Yana kaydırın
"Ağrım var" demek yerine ağrınızı tarif etmek, hekiminizin en çok işine yarayan bilgidir. Nerede olduğu, nasıl bir his verdiği, ne zaman arttığı ve neyle azaldığı doğrudan tedavi seçimini etkiler.
03Ağrı nasıl ölçülür?
Ağrı, hastanın kendi bildirimiyle ölçülür. Klinikte en sık kullanılan yöntem, ağrıyı sıfır ile on arasında puanlamaktır. Sıfır ağrının olmaması, on ise dayanılabilecek en şiddetli ağrı anlamına gelir.
Bu puanın tek bir ölçümü yeterli değildir. Anlamlı olan, puanın gün içinde ve günler arasında nasıl değiştiğidir. Bu nedenle ağrı günlüğü tutmak istenir.
Kaydedilmesi gereken başlıklar: ağrının puanı, saati, yeri, ne yaparken arttığı, ilaç aldıktan sonra kaça düştüğü ve etkinin ne kadar sürdüğü. Uyku, iştah ve hareket kabiliyeti de ayrıca not edilir. Ağrının kontrol altında olup olmadığı yalnız puanla değil, bu üç başlıkla birlikte değerlendirilir.
04İlaçlar yetersiz kaldığında ne yapılır?
Kanser ağrısında tedavi basamaklı yürütülür. Dünya Sağlık Örgütü'nün yaygın kullanılan basamaklı yaklaşımında, ağrının şiddetine göre ilaç düzeni kademeli olarak düzenlenir. Bu düzenlemeyi yalnız hekim yapar.
İlaç tedavisi çoğu hastada yeterli olur. Yetersiz kaldığı durumlar genellikle şunlardır:
- Ağrının ilaç düzenine rağmen sürmesi
- Ağrıyı kontrol eden düzeyin yan etkiler nedeniyle taşınamaması
- Aşırı uyku hali, bulantı, kabızlık gibi yan etkilerin günlük yaşamı bozması
- Ağrının belirli bir bölgeye ve belirli bir sinir ağına yerleşmiş olması
- Kemik yapısının zayıflamasına bağlı hareketle artan ağrı
Bu durumlarda algoloji, medikal onkoloji, palyatif bakım ve girişimsel radyolojinin birlikte değerlendirmesiyle girişimsel seçenekler gündeme gelir. Girişimsel yöntem, ilaç tedavisinin yerine geçmek üzere değil, ilaç ihtiyacını azaltarak yan etki yükünü hafifletmek üzere planlanır.
05Girişimsel ağrı yöntemleri nelerdir?
Bu yöntemler, görüntüleme rehberliğinde hedef bölgeye ulaşılarak uygulanır. Hangi yöntemin uygun olduğu, ağrının kaynağına ve hastanın genel durumuna göre hekim değerlendirmesi sonrasında belirlenir.
| Yöntem | Hedeflenen kaynak | Nasıl uygulanır | Kimlerde değerlendirilir |
|---|---|---|---|
| Çölyak pleksus bloğu | Karın üst bölgesindeki visseral ağrı | Görüntüleme eşliğinde sinir ağına ilaç verilmesi | Karın içi organları ilgilendiren seçilmiş hastalar |
| Nörolitik blok | Kalıcı sinir iletiminin azaltılması | Sinir ağına kalıcı etkili madde uygulanması | Deneme bloğuna yanıt veren uygun hastalar |
| Splanknik sinir bloğu | Üst karın ağrısı | Sinir yolağının hedeflenmesi | Anatomisi çölyak yaklaşımına uygun olmayan hastalar |
| Hipogastrik pleksus bloğu | Leğen bölgesi ağrısı | Görüntüleme eşliğinde uygulama | Leğen içi kaynaklı ağrısı olan hastalar |
| Vertebroplasti ve kifoplasti | Omurga çökme kırığına bağlı ağrı | Omur cismine kemik çimentosu verilmesi | Kırığa bağlı, hareketle artan ağrısı olan hastalar |
| Kemik ablasyonu | Kemik yerleşimli ağrılı lezyon | Görüntüleme eşliğinde iğneyle enerji uygulanması | Sınırlı sayıda ağrılı odağı olan hastalar |
| Sıvı boşaltma girişimleri | Karın ve akciğer zarındaki sıvı birikimi | İnce kateterle boşaltma | Gerginlik ve nefes darlığı olan hastalar |
← Yana kaydırın
Bu yöntemlerin tamamı ağrı tedavisi başlığı altında toplanır. Kapsam ve uygulama ayrıntıları için ağrı tedavileri sayfasına, girişimsel onkolojinin genel çerçevesi için girişimsel onkoloji sayfasına bakabilirsiniz.
Çölyak pleksus bloğu nedir?
Çölyak pleksus, karnın üst bölümündeki organlardan gelen ağrı sinyallerinin toplandığı bir sinir ağıdır. Bu ağdan geçen iletinin azaltılması, üst karın kaynaklı visseral ağrının kontrolünde değerlendirilen yöntemlerden biridir.
İşlem, tomografi veya ultrason rehberliğinde ince bir iğneyle yapılır. Önce tanısal amaçlı geçici etkili bir uygulama yapılabilir. Bu denemeye anlamlı yanıt alınan hastalarda, daha uzun etkili bir uygulama gündeme gelir.
Her hasta bu işleme uygun değildir. Anatomik yerleşim, pıhtılaşma değerleri, enfeksiyon varlığı ve hastanın işlem pozisyonunu tolere edip edemeyeceği değerlendirilir. Etkinin süresi kişiden kişiye değişir ve kalıcı olacağı vaat edilemez.
06İşlem süreci nasıl işler?
| Alan | Genel aralık |
|---|---|
| Anestezi | Lokal anestezi, gerektiğinde sedasyon eşliğinde |
| İşlem süresi | Yönteme göre yaklaşık 20 ile 60 dakika |
| Görüntüleme rehberi | Tomografi, ultrason veya skopi |
| Hastanede kalış | Sıklıkla aynı gün taburculuk, seçilmiş hastalarda bir gece gözlem |
| Etkinin başlaması | Yönteme göre işlem sonrası saatler ile günler içinde |
| Günlük yaşama dönüş | Genellikle 1 ile 2 gün içinde |
| Takip | İlk kontrol genellikle 1 ile 2 hafta içinde, ardından ağrı puanına göre |
← Yana kaydırın
Tablodaki değerler genel uygulama aralıklarıdır. İşlemin türüne, hastanın durumuna ve merkeze göre değişir.
İşlem öncesinde kan sayımı ve pıhtılaşma testleri istenir, kullanılan kan sulandırıcılar için hekimin belirlediği düzenleme yapılır. İşlem sonrası dönemde tansiyon takibi yapılır, bazı bloklardan sonra geçici tansiyon düşüklüğü ve bağırsak hareketlerinde artış görülebilir. Bu tablolar ekip tarafından yönetilir.
07Ne zaman doktora başvurmalı?
Kanser tedavisi sürecinde aşağıdaki durumlarda beklemeden hastanenizi arayın:
- Ağrınız ilaç düzeninize rağmen hızla arttıysa
- Daha önce olmayan, yeni bir bölgede ağrı başladıysa
- Ağrınız sizi uykudan uyandırıyorsa ve günlük işlerinizi engelliyorsa
- Bacaklarınızda güçsüzlük, uyuşma veya idrar ve dışkı kontrolünde değişiklik olduysa
- Sırt ağrınızla birlikte yürümekte zorlanıyorsanız
- Ateşiniz yükseldi ve titremeniz varsa
- Şiddetli karın ağrısı, kusma ve gaz çıkaramama tablonuz varsa
- Nefes darlığınız arttıysa
- Aşırı uyku hali, bilinç bulanıklığı veya nefes almada yavaşlama gözlendiyse
Bacaklarda güçsüzlük ve idrar tutamama ile birlikte olan sırt ağrısı acil değerlendirme gerektirir. Bu tabloyu ertesi güne bırakmayın, acil servise başvurun.
08Ağrı günlüğü ve hekime sorulacaklar
Her gün kaydedin
- Ağrının puanı: sabah, öğlen, akşam ve gece
- Ağrının yeri ve yayılım gösterip göstermediği
- Nasıl bir his verdiği: keskin, künt, yanma, elektrik çarpması
- Neyle arttığı: hareket, yemek, öksürük, uzanma
- İlaç aldıktan kaç dakika sonra azaldığı ve kaç saat rahat ettiğiniz
- Uyku süreniz ve gece kaç kez ağrıyla uyandığınız
- İştahınız ve gün içinde yapabildiğiniz işler
- Yan etkiler: bulantı, kabızlık, aşırı uyku hali
Hekiminize sorun
- Ağrımın kaynağı hangi mekanizmaya bağlı görünüyor
- Mevcut düzenimde değiştirilecek bir şey var mı
- Yan etkilerimi azaltmak için ne yapabiliriz
- Benim ağrım için girişimsel bir seçenek değerlendirildi mi
- Değerlendirildiyse hangi yöntem, değerlendirilmediyse neden uygun bulunmadı
- İşlemden ne kadar bir etki bekleyebilirim ve bu ne kadar sürer
- Palyatif bakım ekibiyle görüşmem yararlı olur mu
- Hangi belirtide sizi aramalıyım
Kanser ağrısı, tümörün dokuya, sinirlere veya organlara etkisiyle ortaya çıkar ve tek bir mekanizmayla açıklanmaz. Tedavi basamaklı yürütülür, ilaçlarla başlar ve çoğu hastada bu düzeyde kontrol sağlanır.
İlaçların yetersiz kaldığı ya da yan etkilerin taşınamadığı seçilmiş hastalarda; çölyak pleksus bloğu, nörolitik işlemler, vertebroplasti ve kemik ablasyonu gibi girişimsel yöntemler hekim değerlendirmesi sonrasında gündeme gelir. Bu yöntemler ilaç tedavisinin yerine geçmez, yükünü hafifletmeyi hedefler.
En işe yarar adım, ağrınızı ölçülebilir biçimde kaydedip hekiminize götürmektir. Girişimsel seçeneklerin sizin için uygun olup olmadığını değerlendirmek üzere randevu oluşturabilirsiniz.
