Ameliyatsız Kanser Tedavisi Yöntemleri

01Ameliyatsız kanser tedavisi ne anlama gelir?

Hastalar bu ifadeyi genellikle "kesi açılmadan yapılan tedavi" anlamında kullanır. Tıbbi karşılığı, tümöre görüntüleme rehberliğinde ulaşılarak uygulanan bölgesel tedavilerdir. Ultrason, tomografi veya anjiyografi cihazı yol gösterir; hedefe ya cilt üzerinden ince bir iğneyle ya da damar içinden ilerletilen bir kateterle varılır.

Bu tanımın dışında kalan ama yine ameliyat gerektirmeyen tedaviler de vardır. Kemoterapi, hedefe yönelik ilaçlar, immünoterapi ve radyoterapi bunların başında gelir. Onlar da cerrahi değildir, ancak farklı bölümler tarafından ve farklı mantıkla planlanır.

Bu yazıdaki yöntemler için geçerli olan en önemli kısıt şudur: bölgesel tedaviler, hedeflenen alanda etkilidir. Vücudun başka bölgelerine yayılmış bir hastalıkta tek başına yeterli olmaları beklenmez. Bu nedenle çoğu hastada sistemik tedaviyle birlikte planlanır.

02Hangi yöntemler bu başlık altındadır?

Girişimsel onkolojide tümöre yönelik bölgesel tedaviler iki ana mantıkla çalışır: tümörü doğrudan yok etmeyi hedefleyen ablasyon teknikleri ve tümörün kan akımı üzerinden etki eden embolizasyon teknikleri.

Ablasyon

Ablasyonda, görüntüleme eşliğinde tümörün içine ince bir iğne yerleştirilir. İğnenin ucundan verilen enerji, hedeflenen doku hacminde ısı veya soğuk yoluyla hücre ölümü oluşturur.

• Radyofrekans ablasyon: yüksek frekanslı akımla ısı üretilir.
• Mikrodalga ablasyon: mikrodalga enerjisiyle daha hızlı ve geniş bir ısı alanı oluşturulur.
• Kriyoablasyon: dokuyu dondurarak etki eder, işlem sırasında oluşan buz topu görüntülemede izlenebilir.

Ablasyon en çok karaciğer, böbrek, akciğer, tiroid ve kemik yerleşimli seçilmiş lezyonlarda gündeme gelir. Uygunluk; tümörün boyutu, sayısı, komşu organlara ve büyük damarlara uzaklığı ile hastanın genel durumuna bağlıdır. Yöntemin ayrıntıları için tümör ablasyonu sayfasına bakabilirsiniz.

Kemoembolizasyon

Kemoembolizasyon, kasıktan veya bilekten girilen bir kateterle tümörü besleyen atardamara ulaşılarak yapılır. Kemoterapi ilacı doğrudan bu damara verilir ve ardından damar tıkayıcı maddelerle kan akımı kesilir. Amaç, ilacın tümör bölgesinde yoğunlaşması ve tümörün beslenmesinin azaltılmasıdır.

En sık karaciğerdeki tümörlerde değerlendirilir. Karaciğer fonksiyonlarının yeterli olması, kapı toplardamarının açık olması ve hastanın genel durumunun uygunluğu değerlendirilen başlıklardandır. Ayrıntılar için kemoembolizasyon sayfasını inceleyebilirsiniz.

Radyoembolizasyon

Radyoembolizasyonda, tümörü besleyen damara radyoaktif madde içeren mikroküreler verilir. Küreler tümörün damar ağında yerleşir ve ışınlamayı bölgesel olarak yapar. İşlem öncesinde, kürelerin akciğere veya sindirim sistemine kaçıp kaçmayacağını değerlendirmek için haritalama anjiyografisi ve sintigrafi yapılır.

Bu hazırlık aşaması, işlemin ayrılmaz parçasıdır. Haritalama sonucu uygun bulunmayan hastalarda işlem uygulanmaz.

Diğer destek girişimleri

Tümörün kendisine yönelik olmayan ama tedavinin sürmesini sağlayan işlemler de bu alandadır: kemoterapi portu takılması, tıkanan safra yolunun veya idrar yolunun açılması, karında ve akciğer zarında biriken sıvının boşaltılması, omurga çökme kırıklarına yönelik girişimler ve ağrı kontrolüne yönelik bloklar. Alanın tamamı için girişimsel onkoloji sayfasına bakabilirsiniz.

03Yöntemler nasıl karşılaştırılır?

Bu tablo, hangi yöntemin daha iyi olduğunu göstermez. Her satırın uygulanabilir olduğu hasta profili farklıdır ve çoğu planda birden fazla yöntem birlikte kullanılır.

İşlem künyesi

Tablodaki değerler genel uygulama aralıklarıdır, hastaya ve merkeze göre değişir. Kesin bilgi hekim değerlendirmesi sonrası verilir.

04Hangi hastalarda uygulanabilir?

Bu sorunun yanıtı yöntemden yönteme değişir, ancak değerlendirilen başlıklar ortaktır. Tümör konseyi aşağıdaki bilgileri bir arada okur:

• Tümörün tipi ve doku tanısı: patoloji sonucu olmadan bölgesel tedavi planlanmaz.
• Evre ve yaygınlık: bölgesel yöntemler hedeflenen alanda etkilidir. Yaygın hastalıkta rolleri farklıdır.
• Boyut ve sayı: ablasyon, genellikle küçük ve sayıca sınırlı odaklarda gündeme gelir. Uygulamada sık kullanılan boyut eşiği yaklaşık 3 santimetredir [kaynak doğrulanacak], ancak bu eşik lezyonun konumuna ve kullanılan tekniğe göre değişir.
• Konum: safra yolları, bağırsak, diyafram ve büyük damarlara komşu lezyonlarda risk profili değişir.
• Damar anatomisi: embolizasyon tekniklerinde tümörü besleyen damarın kateterle güvenle ulaşılabilir olması gerekir.
• Organ rezervi: karaciğer ve böbrek fonksiyonları, işlemin güvenle yapılıp yapılamayacağını belirler.
• Kanama ve pıhtılaşma durumu: kan sulandırıcı kullanımı ve laboratuvar değerleri gözden geçirilir.
• Genel performans durumu: hastanın günlük yaşamını sürdürebilme düzeyi işlem kararını etkiler.
• Önceki tedaviler: daha önce alınan cerrahi, ışın ve ilaç tedavileri planı değiştirir.

Bu başlıkların herhangi birinde uygunsuzluk saptanması, işlemin uygulanmaması anlamına gelebilir. Uygun bulunmama, tedavisiz kalma demek değildir; konsey bu durumda başka bir yol önerir.

05Ameliyat mı, girişimsel yöntem mi?

Bu soru, hastaların en sık kurduğu ikilemdir ve çoğu zaman yanlış kurulmuştur. İki yöntem birbirinin rakibi değildir. Uygulamada dört farklı senaryo görülür:

1. Cerrahi öncelikli plan: hastanın durumu ve tümörün konumu cerrahiye uygunsa, cerrahi tercih edilir.
2. Girişimsel yöntemin seçenek olduğu plan: cerrahiye uygun olmayan ya da cerrahinin riskli bulunduğu seçilmiş hastalarda bölgesel yöntem değerlendirilir.
3. Tamamlayıcı plan: cerrahiden veya sistemik tedaviden önce ya da sonra, planı destekleyici biçimde uygulanır.
4. Köprü tedavi: nakil listesinde bekleyen seçilmiş karaciğer hastalarında hastalığın kontrolü amacıyla gündeme gelebilir.

Hangi senaryonun geçerli olduğunu belirleyen, hastanın dosyasının bütünüdür. Bu yüzden internetten okunan bir yöntemin adıyla hekime gitmek yerine, "benim dosyamda bu değerlendirildi mi" diye sormak daha işlevseldir.

06İşlem öncesi ve sonrası süreç nasıl işler?

İşlem öncesi

• Görüntülemeler yenilenir ve gerekirse ek tetkik istenir
• Kan sayımı, pıhtılaşma testleri, karaciğer ve böbrek fonksiyonlarına bakılır
• Kullanılan ilaçlar gözden geçirilir, kan sulandırıcılar için hekimin belirlediği düzenleme yapılır
• Aç kalma süresi bildirilir
• Onam görüşmesinde işlemin amacı, beklentisi ve riskleri anlatılır

İşlem sonrası

• Birkaç saat yatak istirahati uygulanır, damar giriş yeri gözlenir
• Ağrı, bulantı ve ateş takibi yapılır
• Taburculukta yara bakımı, hareket ve ilaç talimatları yazılı verilir
• İlk kontrol randevusu ve görüntüleme tarihi planlanır

Embolizasyon işlemlerinden sonra birkaç gün süren ateş, halsizlik, bulantı ve işlem bölgesinde ağrı görülebilir. Bu tablo beklenen bir yanıt olarak değerlendirilir ve ekip tarafından yönetilir. Yine de her yeni şikâyet hekime bildirilir.

07Riskleri ve olası yan etkileri nelerdir?

Hiçbir girişim risksiz değildir. Sık bildirilen başlıklar şunlardır:

• Damar giriş yerinde kanama, morarma veya ağrı
• Enfeksiyon
• İşlem sonrası ateş, halsizlik ve bulantı ile seyreden geçici tablo
• Komşu organ veya damar yaralanması
• Kontrast maddeye bağlı böbrek fonksiyonlarında etkilenme
• Ablasyonda hedef dışı ısı veya soğuk etkisi
• Embolizasyonda tıkayıcı maddenin istenmeyen bölgeye ulaşması
• İşlemin teknik olarak tamamlanamaması

Riskin büyüklüğü hastadan hastaya değişir. Size özgü risk değerlendirmesi, onam görüşmesinde hekiminiz tarafından yapılır.

08Ne zaman doktora başvurmalı?

İşlem sonrası dönemde aşağıdaki durumlarda hastanenizi arayın veya acil servise başvurun:

• 38 derecenin üzerinde ateş ve titreme
• Giderek artan, ağrı kesiciyle kontrol altına alınamayan ağrı
• İşlem bölgesinde şişlik, hızla büyüyen morarma veya durmayan kanama
• Bulantı ve kusmanın sürmesi, sıvı alamamak
• İdrar miktarında belirgin azalma
• Nefes darlığı veya göğüs ağrısı
• Ciltte ve gözlerde sararma
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali

Tanı sürecinde olan hastalar içinse kural aynıdır: açıklanamayan kilo kaybı, ele gelen kitle, kanama veya kalıcı bir şikâyet varsa değerlendirme ertelenmez.

09Tümör konseyine giderken sorulacaklar

Plan hakkında

• Benim dosyamda hangi tedavi seçenekleri değerlendirildi
• Girişimsel yöntemler gündeme geldi mi, gelmediyse neden uygun bulunmadı
• Önerilen planın amacı nedir: hastalığın kontrolü mü, belirtilerin azaltılması mı
• Bu planın sırası nasıl: önce hangi adım uygulanacak

İşlem hakkında

• Hangi yöntem düşünülüyor ve neden bu yöntem
• İşlem öncesi hangi tetkikler gerekiyor
• Hangi anestezi uygulanacak, hastanede ne kadar kalacağım
• İşlemden sonra hangi şikâyetler beklenen kabul edilir
• Sonucu hangi görüntülemeyle ve ne zaman değerlendireceğiz

Süreç hakkında

• Kullandığım kan sulandırıcıyı ne zaman kesmeliyim
• İşlem sonrası hangi belirtide hastaneyi aramalıyım
• Takip programım nasıl olacak
• İkinci görüş almak istersem hangi belgeleri hazırlamalıyım