01Aort diseksiyonu nedir?
Aort, kalpten çıkıp göğüs ve karın boyunca ilerleyen, vücudun en büyük atardamarıdır. Duvarı üç katmandan oluşur ve her kalp atımında yüksek basınca maruz kalır.
İç katmanda bir yırtık açıldığında kan, olması gereken kanaldan çıkıp katmanların arasına girer. Bu araya giren kan, duvarı boydan boya soyarak ikinci bir kanal oluşturur. Buna yalancı lümen denir.
İki sorun doğar. Yalancı kanal genişledikçe gerçek kanalı sıkıştırır ve organlara giden kan azalır. Aynı zamanda dış katman incelir, damarın tamamen yırtılma riski ortaya çıkar.
Aort diseksiyonu ile aort anevrizması aynı şey değildir. Anevrizma damarın genişlemesidir, diseksiyon duvarın katmanlarına ayrılmasıdır. İkisi bir arada bulunabilir ve anevrizma diseksiyon için zemin hazırlayabilir.
02Aort diseksiyonu belirtileri nelerdir?
Belirtiler aniden başlar. Yavaş yavaş artan göğüs ağrıları farklı nedenleri düşündürür.
| Belirti | Nasıl görünür | Neden olur |
|---|---|---|
| Ani ve şiddetli göğüs ağrısı | Yırtılır, bıçak saplanır tarzda, en yüksek şiddette başlar | Duvarın ayrışması |
| Sırta veya iki kürek kemiği arasına vuran ağrı | Ağrının arkaya geçmesi | İnen aort tutulumu |
| Göç eden ağrı | Ağrının göğüsten sırta, sırttan bele ilerlemesi | Yırtığın damar boyunca uzaması |
| İki kol arasında nabız ve tansiyon farkı | Bir kolda nabzın zayıflaması | Kol damarına giden akımın azalması |
| Bayılma | Ani bilinç kaybı | Kan basıncının düşmesi, tamponad |
| Ani nefes darlığı | Yatarken artan nefes darlığı | Kalp kapağı yetmezliği, sıvı birikimi |
| Tek taraflı güç kaybı, konuşma bozukluğu | İnme benzeri tablo | Beyne giden damarların etkilenmesi |
| Karın ağrısı, bulantı | Şiddetli ve yaygın karın ağrısı | Bağırsak damarlarının etkilenmesi |
| Bacakta soğukluk, uyuşma, nabız kaybı | Tek bacakta ani soğuma | Bacak damarına giden akımın kesilmesi |
| Ses kısıklığı, yutma güçlüğü | Yeni başlayan ses değişikliği | Komşu yapılara bası |
← Yana kaydırın
Belirtilerin hepsinin bir arada olması beklenmez. Ağrının tek başına bulunması, tabloyu daha az ciddi yapmaz.
03Ağrı neden yırtılır gibi tarif edilir?
Ağrı, duvarın katmanlarının birbirinden ayrılması sırasında ortaya çıkar. Bu ayrılma kademeli değil ani gerçekleşir, bu yüzden ağrı da ilk saniyesinde en yüksek şiddetindedir.
Kalp krizinde ağrı genellikle baskı, sıkışma veya ağırlık olarak tarif edilir ve dakikalar içinde artar. Diseksiyonda ise hastalar yırtılma, koparma veya bıçak saplanma ifadelerini kullanır.
Yırtık damar boyunca ilerlediğinde ağrı da yer değiştirir. Göğüsten başlayıp sırta, oradan bele inen bir ağrı tarifi bu tabloyu güçlü biçimde düşündürür.
Ağrının ilk andan itibaren en şiddetli halinde olması ve zamanla hafiflemesi, tablonun geçtiği anlamına gelmez. Yırtık ilerlemeye devam ediyor olabilir.
04Tipler belirtileri nasıl değiştirir?
Sınıflama, yırtığın aortun hangi bölümünü tuttuğuna göre yapılır. Bu ayrım tedaviyi doğrudan belirler.
| Ölçüt | Stanford tip A | Stanford tip B |
|---|---|---|
| Tutulan bölüm | Kalpten çıkan aort ve devamı | Yalnızca inen aort |
| Baskın ağrı yeri | Göğüs ön duvarı, boyun, çene | Sırt, kürek kemikleri arası, bel |
| Eşlik eden bulgular | Kalp kapağı yetmezliği, tamponad, inme | Karın ağrısı, bacak iskemisi, böbrek etkilenmesi |
| Öncelikli yaklaşım | Acil cerrahi değerlendirme | Kan basıncı ve nabız kontrolü, izlem |
| Girişimsel seçenek | Cerrahi ön planda | Komplike olgularda endovasküler stent greft |
← Yana kaydırın
Tip B diseksiyonlarda tablo başlangıçta daha sessiz seyredebilir. Organ beslenmesi bozulan ya da damarı genişleyen hastalarda ise girişim gündeme gelir.
05Kalp krizinden nasıl ayrılır?
Ayrım acil serviste görüntülemeyle yapılır. İki tablo aynı anda göğüs ağrısıyla gelir, ancak tedavileri birbirine zıttır.
Kalp krizinde kan sulandırıcı ve pıhtı eritici tedaviler kullanılır. Aort diseksiyonunda ise bu ilaçlar tabloyu ağırlaştırabilir. Bu nedenle evde aspirin veya benzeri ilaç verilmesi tehlikelidir.
Kırmızı bayraklar
- Ağrının ilk saniyesinde en şiddetli halinde olması
- Yırtılma veya koparma tarzında tarif edilen ağrı
- Ağrının sırta vurması ya da göğüsten bele doğru göç etmesi
- İki kol arasında belirgin tansiyon veya nabız farkı
- Göğüs ağrısıyla birlikte bayılma
- Göğüs ağrısıyla birlikte tek taraflı güç kaybı veya konuşma bozukluğu
- Göğüs ağrısıyla birlikte tek bacakta ani soğukluk ve uyuşma
- Marfan sendromu gibi bağ dokusu hastalığı bulunan kişide ani göğüs ağrısı
- Bilinen aort anevrizması olan kişide yeni başlayan şiddetli ağrı
112'yi ararken söylenecekler
- Ağrının tam olarak saat kaçta başladığını
- Ağrının nasıl tarif edildiğini: yırtılma, koparma, saplanma
- Ağrının nereye vurduğunu ve yer değiştirip değiştirmediğini
- Bayılma, nefes darlığı, güç kaybı olup olmadığını
- Bilinen aort anevrizması, bağ dokusu hastalığı veya yüksek tansiyon öyküsünü
- Kullanılan ilaçları, özellikle kan sulandırıcıları
- Açık adresi ve kapı bilgisini
Ambulans gelene kadar kişiye aspirin, kan sulandırıcı veya dil altı ilaç vermeyin. Ağızdan su ve yiyecek de vermeyin.
06Kimlerde risk yüksek?
Risk faktörlerinin bir bölümü damar duvarının yapısıyla, bir bölümü duvara binen basınçla ilgilidir.
- Uzun süreli ve kontrolsüz yüksek tansiyon
- Bilinen aort anevrizması veya aortta genişleme
- Marfan sendromu, Ehlers-Danlos sendromu gibi bağ dokusu hastalıkları
- Doğuştan iki yaprakçıklı aort kapağı
- Aort koarktasyonu
- Ailede aort diseksiyonu veya ani ölüm öyküsü
- Daha önce geçirilmiş kalp veya aort ameliyatı
- Damar iltihabı hastalıkları
- Gebeliğin son dönemi ve doğum sonrası erken dönem
- Uyarıcı madde kullanımı
- Ağır göğüs travması
- İleri yaş ve erkek cinsiyet
Yüksek tansiyon bu listedeki en yaygın başlıktır. Aort genişlemesi bilinen kişilerde kan basıncı kontrolü, takibin merkezindedir.
07Nasıl teşhis edilir?
Tanı görüntülemeyle konur. Sıralama hastanın durumuna ve merkezin olanaklarına göre belirlenir.
| Yöntem | Ne gösterir | Yaklaşık süre | Kontrast madde | Işın |
|---|---|---|---|---|
| BT anjiyografi | Yırtığın yeri, uzanımı, yalancı kanal, organ beslenmesi | 10-20 dakika | Damardan verilir | Var |
| Ekokardiyografi | Çıkan aort tutulumu, kapak yetmezliği, tamponad | 15-30 dakika | Yok | Yok |
| Yemek borusundan ekokardiyografi | Çıkan aortun ayrıntılı değerlendirmesi | 20-40 dakika | Yok | Yok |
| MR anjiyografi | Ayrıntılı damar haritası, ışınsız | 30-45 dakika | Protokole göre değişir | Yok |
| Akciğer grafisi | Genişlemiş aort gölgesi ipucu | 5 dakika | Yok | Var |
| EKG ve kan tetkikleri | Kalp krizi ayrımı, organ fonksiyonları | Eş zamanlı | Yok | Yok |
← Yana kaydırın
Acil durumda en sık kullanılan yöntem BT anjiyografidir. Hem yırtığın uzanımını hem de hangi organların etkilendiğini tek seansta gösterir.
08Tedavide yaklaşım nedir?
İlk hedef, yırtığın ilerlemesini durdurmaktır. Bunun için kan basıncı ve kalp atım hızı yakın izlemle düşürülür. Bu adım tipten bağımsız olarak hemen başlar.
Kalpten çıkan bölümü tutan diseksiyonlarda acil cerrahi değerlendirme yapılır. Bu bölümdeki yırtık, kalp kapağını ve kalbi çevreleyen zarı doğrudan etkileyebildiği için beklemeye uygun değildir.
İnen aortu tutan diseksiyonlarda tablo ilaç tedavisiyle kontrol altında tutulabiliyorsa izlem sürdürülür. Organ beslenmesi bozulan, ağrısı geçmeyen ya da damarı genişleyen hastalarda ise damar içine yerleştirilen stent greft seçeneği hasta seçimine bağlı olarak değerlendirilir.
Aortun genişlemesiyle giden tablolarda uygulanan endovasküler yaklaşımlar, hazırlık süreci ve takip aralıkları için aort anevrizması tedavisi sayfasına bakabilirsiniz. Damar hastalıklarının genel çerçevesi için damar hastalıkları bölümünü inceleyebilirsiniz.
Tedavi seçeneklerinin varlığı her hastaya uygulanabileceği anlamına gelmez. Yırtığın uzanımı, damarın çapı, giriş yolu anatomisi ve genel durum uygunluğu belirler. Karar hekim değerlendirmesi sonrası verilir.
09Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda 112 aranır.
- Aniden başlayan, yırtılır tarzda göğüs veya sırt ağrısı
- Ağrının göğüsten sırta ya da sırttan bele göç etmesi
- Göğüs ağrısıyla birlikte bayılma
- İki kol arasında belirgin tansiyon veya nabız farkı
- Göğüs ağrısıyla birlikte güç kaybı, konuşma bozukluğu
- Tek bacakta ani soğukluk, uyuşma, nabız kaybı
- Bilinen aort anevrizması olan kişide yeni başlayan şiddetli ağrı
Planlı poliklinik başvurusu şu durumlarda uygundur: görüntülemede saptanan aort genişlemesinin takibi, bağ dokusu hastalığı tanısıyla düzenli aort kontrolü, ailede aort hastalığı öyküsü nedeniyle tarama isteği, geçirilmiş diseksiyon sonrası kontrol görüntülemesi.
Aort diseksiyonu belirtileri aniden başlar ve ilk saniyesinde en şiddetli halindedir. Yırtılır tarzda tarif edilen, sırta vuran ve yer değiştiren ağrı bu tablonun en karakteristik bulgusudur. Bayılma, kollar arası tansiyon farkı ve organ beslenmesine ait bulgular eşlik edebilir.
Kalp krizinden ayrımı görüntülemeyle yapılır ve bu ayrım hayati önemdedir, çünkü iki tablonun ilaç yaklaşımı birbirine zıttır. Bu nedenle evde hiçbir ilaç verilmemelidir.
Sonraki adım tek cümleyle şudur: bu tarifte bir ağrı yaşıyorsanız 112'yi arayın. Bilinen bir aort genişlemeniz varsa, çap ölçümlerinizi gösteren raporla birlikte düzenli takip planınızı hekiminizle netleştirin.
