Damar Tıkanıklığı Belirtileri

01Damar tıkanıklığı nedir?

Atardamarların iç yüzeyinde yıllar içinde yağ, kolesterol, iltihap hücreleri ve kireç birikir. Bu birikime plak, sürecin tamamına damar sertliği ya da tıptaki adıyla ateroskleroz denir. Plak damarı daraltır, kan akımını azaltır.

İki farklı yoldan sorun çıkar. Birincisi yavaş daralmadır: damar zamanla incelir, organ istirahatte idare eder ama zorlandığında yetersiz kalır. İkincisi ani tıkanmadır: plak yırtılır, üzerinde pıhtı oluşur ve damar dakikalar içinde kapanır. Kalp krizi ve inmenin çoğu ikinci yolla gelişir.

Damar sertliği tek bir organa özgü değildir. Bir bölgede plak saptanan kişide diğer bölgelerde de plak bulunma ihtimali artar. Bu nedenle bacağında damar tıkanıklığı saptanan bir hastada kalp ve şah damarı da değerlendirilir.

Bu yazı bir yol haritasıdır: hangi belirtinin hangi damar yatağına işaret ettiğini ayırır ve sizi doğru başlığa yönlendirir. Damar hastalıklarının tamamına dair genel çerçeve için damar hastalıkları sayfasına bakabilirsiniz.

02Belirtiler vücut bölgesine göre nasıl değişir?

Tıkanan damar hangi organı besliyorsa belirti oradan gelir. Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan altı bölgeyi ve her birinin tipik bulgusunu özetler.

Kalp damarları tıkanınca ne olur?

Kalbi besleyen damarlarda darlık varsa şikâyet önce eforla gelir. Yokuş çıkarken, merdiven tırmanırken ya da yemekten sonra göğsün ortasında baskı hissi başlar, dinlenince geçer. Damar aniden kapanırsa ağrı dinlenmekle geçmez, soğuk terleme, bulantı ve nefes darlığı eşlik eder.

Kadınlarda, şeker hastalarında ve ileri yaştaki kişilerde tablo daha silik olabilir. Klasik göğüs ağrısı yerine yalnız nefes darlığı, halsizlik veya mide bölgesinde rahatsızlık görülebilir.

Beyin damarları ve şah damarı tıkanınca ne olur?

Beyne giden damarın kapanması inme tablosunu doğurur. Yüzün bir yarısında kayma, tek kolda güçsüzlük ve konuşma bozukluğu üçlüsü en tanınan bulgudur. Belirtiler saniyeler içinde başlar. Ayrıntılı belirti listesi için inme belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Boyundaki şah damarında darlık ise uzun süre sessiz kalabilir. Bazı kişilerde ilk uyarı, birkaç dakika sürüp kendiliğinden geçen geçici güç kaybı veya tek gözde perde inmesi şeklinde olur. Bu geçici tablo hafife alınmaz, inme habercisi kabul edilir. Darlığın nasıl değerlendirildiğini ve seçilmiş hastalarda uygulanan şah damarı tıkanıklığı tedavisi seçeneklerini ilgili sayfada anlattık.

Bacak damarları tıkanınca ne olur?

Bacakta ilk bulgu, belirli bir mesafede başlayıp durunca geçen kramp benzeri ağrıdır. Ayakta soğukluk, bacak kılarının seyrelmesi, tırnak değişimi ve geç kapanan yaralar tabloya eşlik eder. Belirtilerin evrelere göre ayrıntılı dökümünü bacak damar tıkanıklığı belirtileri yazısında bulabilirsiniz.

Böbrek ve bağırsak damarlarında ne olur?

Böbrek atardamarındaki darlık genellikle sessizdir. Şüphe, üç ve daha fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan tansiyon yüksekliği ya da böbrek fonksiyonlarındaki açıklanamayan bozulma üzerine doğar.

Bağırsak damarlarındaki darlıkta ağrı yemekten sonra başlar. Kişi zamanla yemekten çekinir ve kilo kaybeder. Ani başlayan, muayene bulgusuyla orantısız şiddette karın ağrısı ise damarın aniden kapandığını düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir.

03Atardamar mı toplardamar mı tıkalı?

İki sistem birbirine benzemeyen belirtiler verir. Ayrım, doğru bölüme yönlenmeyi belirlediği için pratikte işe yarar.

Toplardamar tarafındaki tablolar için ayrı başlıklar var. Kanın geri kaçmasıyla giden kronik tabloyu venöz yetmezlik yazısında, görünür damar bulgularını varis belirtileri yazısında, bacak toplardamarında pıhtı oluşumunu ise derin ven trombozu yazısında ele aldık.

Akciğer damarına pıhtı atması ve ana atardamar duvarının yırtılması ayrı acil tablolardır. Bunlar için pulmoner emboli ve aort diseksiyonu belirtileri yazılarına bakabilirsiniz.

04Damar sertliği hangi aşamalardan geçer?

Süreç tek adımda olmaz. Aşağıdaki tablo, damar duvarındaki değişimin sırasını ve her aşamada ne hissedildiğini gösterir.

Birinci ve ikinci aşamada belirti yoktur. Bu yüzden risk taşıyan kişilerde tarama, belirti beklemeden yapılır. Üçüncü aşamadaki eforla gelen şikâyet, sürecin en değerli uyarısıdır ve göz ardı edilmemelidir.

05Risk faktörleri nelerdir?

Riskler iki gruba ayrılır: değiştirilebilenler ve değiştirilemeyenler. Değerlendirme, değiştirilebilir olanların üzerine kurulur.

Değiştirilebilir risk faktörleri

• Tütün kullanımı, her biçimiyle
• Şeker hastalığı ve kan şekeri kontrolünün yetersizliği
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol
• Fazla kilo ve hareketsizlik
• Kronik böbrek hastalığı
• Uzun süreli stres ve uyku düzensizliği

Değiştirilemeyen risk faktörleri

• İleri yaş
• Erkek cinsiyet ve menopoz sonrası dönem
• Ailede erken yaşta kalp ve damar hastalığı öyküsü

Tütün kullanımı, bu listede hem kalp hem beyin hem de bacak damarlarını aynı anda etkileyen tek başlıktır. Bırakma, damar sağlığı açısından atılabilecek en belirleyici adımlardan biri olarak kabul edilir.

06On soruluk damar sağlığı kontrol listesi

Aşağıdaki sorulardan üç ve daha fazlasına evet diyorsanız, belirti olmasa bile damar değerlendirmesi için randevu almanız uygundur. Bu liste tanı koymaz, yönlendirir.

1. Sigara veya başka bir tütün ürünü kullanıyor musunuz?
2. Şeker hastalığınız var mı ya da sınırda kan şekeri değerleriniz mi var?
3. Tansiyonunuz ilaç kullanmanıza rağmen hedefin üzerinde mi seyrediyor?
4. Kolesterol değerleriniz yüksek olarak bildirildi mi?
5. Ailenizde altmış beş yaş öncesinde kalp krizi veya inme geçiren biri var mı?
6. Yokuş veya merdiven çıkarken göğsünüzde baskı hissediyor musunuz?
7. Belirli bir mesafeden sonra bacağınızda kramp benzeri ağrı başlıyor mu?
8. Ayaklarınızda sürekli soğukluk veya bir ayakta renk farkı var mı?
9. Birkaç dakika süren, kendiliğinden geçen güç kaybı, konuşma bozukluğu veya görme kaybı yaşadınız mı?
10. Ayağınızda üç haftadan uzun süredir kapanmayan bir yara var mı?

Dokuzuncu ve onuncu sorulara evet yanıtı, diğerlerinden bağımsız olarak hızlı değerlendirme gerektirir.

Hekiminize sorabilecekleriniz

• Hangi damar bölgelerimin taranması gerekiyor?
• Ayak bileği kol indeksim kaç?
• Kolesterol ve kan şekeri hedeflerim benim için ne olmalı?
• Kullandığım ilaçların damar sağlığındaki yeri nedir?
• Egzersiz programına başlamam güvenli mi?
• Hangi belirtide randevumu beklemeden başvurmalıyım?

07Tanı nasıl konur?

Değerlendirme öykü ve muayeneyle başlar. Nabızlar tek tek kontrol edilir, iki kol arasında tansiyon farkı ölçülür, boyunda ve karında üfürüm dinlenir.

Ayak bileği kol indeksi. Ayak bileği ve kol tansiyonunun oranıdır. Basit, ağrısız ve bacak damarları için ilk basamak testidir.

Renkli Doppler ultrason. Şah damarı, bacak damarları, böbrek damarları ve toplardamar sistemi için ilk tercih edilen görüntülemedir. Işın içermez.

BT anjiyografi ve MR anjiyografi. Damar haritasını ayrıntılı çıkarır. Girişim planlanan hastalarda tercih edilir.

Kateter anjiyografi. Hem tanı hem tedavi aşamasında kullanılır. Genellikle girişim kararı verilmiş hastalarda uygulanır.

Efor testi ve kalp görüntülemeleri. Kalp damarlarına yönelik şikâyetlerde kardiyoloji değerlendirmesi kapsamında istenir.

Hangi tetkikin isteneceği, belirtinin hangi bölgeye işaret ettiğine göre belirlenir. Tüm damar yataklarını aynı anda taramak rutin bir yaklaşım değildir.

08Tedavi nasıl planlanır?

Tedavi üç katmanlıdır. Birinci katman her hastada aynıdır: risk faktörlerinin kontrolü. Tütünün bırakılması, kan şekeri, tansiyon ve kolesterol hedeflerinin tutturulması, düzenli hareket ve kilo kontrolü bu katmanı oluşturur.

İkinci katman ilaç tedavisidir. Pıhtı önleyiciler ve kolesterol düşürücüler, hekim değerlendirmesi sonrası uygun görülen hastalarda kullanılır. İlaçlar tıkalı bir damarı açmaz, sürecin ilerlemesini yavaşlatmaya ve ani olay riskini azaltmaya yöneliktir.

Üçüncü katman, akımın yeniden sağlanmasıdır. Kateter yoluyla balonla genişletme ve stent yerleştirme, uygun hastalarda cerrahiye göre daha küçük bir girişimle akımı artırmayı hedefler. Bacak damarlarındaki uygulamaların ayrıntısı için periferik arter hastalığı stent tedavisi sayfasına, tüm damar başlıklarının genel çerçevesi için damar hastalıkları sayfasına bakabilirsiniz. Hangi hastanın hangi yönteme uygun olduğu, tıkanıklığın yeri ve uzunluğu ile genel duruma göre hasta seçimine bağlı olarak belirlenir.