01Basur nedir?
Makat kanalının iç yüzeyinde, damardan zengin küçük yastıkçıklar bulunur. Bu yapılar herkeste vardır ve bir işlevi yerine getirir: kanalın tam kapanmasına yardım ederek gaz ve dışkı kontrolüne katkı sağlarlar.
Bu yastıkçıkların içindeki damarlar genişlediğinde, destek dokusu zayıfladığında ve yapı aşağı doğru kaydığında hemoroid hastalığı ortaya çıkar. Yani sorun, yeni bir oluşumun ortaya çıkması değil, var olan bir yapının işlevini kaybetmesidir.
Bu ayrım, hastanın kafasındaki en yaygın yanlış anlamayı düzeltir. Basur bir tümör değildir, kansere dönüşmez ve bulaşıcı değildir. Ancak belirtileri, ciddi bağırsak hastalıklarının belirtileriyle örtüşebilir. Bu yazının en önemli bölümü de burasıdır.
"Basurum var, geçer" diyerek kanamalı bir şikâyeti aylarca beklemek yaygın bir hatadır. Kanamanın kaynağını görmeden basur tanısı konamaz. Muayene kısa sürer ve sonucu size güvenle beklemenizi sağlar.
02Basur neden olur?
Tek bir neden yoktur. Ortak payda, makat bölgesindeki damar yapıları üzerinde artan basınç ve zamanla zayıflayan destek dokusudur.
Sık karşılaşılan zorlayıcı etkenler:
- Kabızlık ve tuvalette ıkınmak
- Uzun süreli ishal
- Tuvalette uzun süre oturmak, telefonla vakit geçirmek
- Lif ve su alımının yetersiz olması
- Uzun süre ayakta durmak veya oturarak çalışmak
- Ağır kaldırmak, ağırlık antrenmanlarında nefesi tutmak
- Gebelik ve doğum
- Fazla kilo
- Yaşla birlikte destek dokusunun zayıflaması
- Ailesel yatkınlık
Bu etkenlerin çoğu değiştirilebilir. Tedavi planının ilk basamağının yaşam düzeni olmasının nedeni budur.
03İç basur ve dış basur farkı nedir?
Ayrım, hemoroidin makat kanalındaki konumuna göre yapılır. Bu, belirtileri ve tedavi seçimini doğrudan etkiler.
| Özellik | İç hemoroid | Dış hemoroid |
|---|---|---|
| Konum | Makat kanalının iç kısmında | Makat girişinin dış kısmında, cilt altında |
| Ağrı duyarlılığı | Ağrı lifleri az, genellikle ağrısız | Ağrı liflerinden zengin, ağrılı olabilir |
| Öne çıkan belirti | Ağrısız parlak kırmızı kanama | Şişlik, ele gelen sertlik, ağrı |
| Sarkma | Dereceye göre dışarı sarkabilir | Zaten dışarıdadır |
| Muayenede görünüm | Anoskopi ile değerlendirilir | Gözle görülebilir |
| Ani ağrı nedeni | Sarkan hemoroidin sıkışması | İçinde pıhtı oluşması |
← Yana kaydırın
Bir hastada her iki tip birlikte de bulunabilir. Buna karışık tip hemoroid denir ve pratikte sık görülür.
04Basur dereceleri nelerdir?
İç hemoroidler, dışarı sarkma durumuna göre dört dereceye ayrılır. Bu sınıflama, tedavi seçiminde kullanılan en yaygın çerçevedir.
| Derece | Tanım | Tipik şikâyet | Genellikle öne çıkan yaklaşım |
|---|---|---|---|
| 1. derece | Sarkma yok, kanal içinde kalır | Ağrısız kanama | Yaşam düzeni ve ilaç desteği |
| 2. derece | Ikınmayla sarkar, kendiliğinden geri döner | Kanama, dolgunluk hissi | Yaşam düzeni ve ofis işlemleri |
| 3. derece | Sarkar, elle geri itmek gerekir | Kanama, sarkma, kirlenme, kaşıntı | İşlemsel yöntemler |
| 4. derece | Sürekli dışarıda, geri itilemez | Sarkma, akıntı, ağrı, hijyen sorunu | Cerrahi ağırlıklı değerlendirme |
← Yana kaydırın
Derece, hekimin muayenede belirlediği bir bulgudur. Kendinize derece koymaya çalışmayın; sarkma hissi veren birçok şikâyetin nedeni hemoroid dışı olabilir.
05Basur belirtileri nelerdir?
Belirtiler, tipe ve dereceye göre değişir. En sık bildirilenler şunlardır:
- Kanama: genellikle ağrısız, parlak kırmızı renkte. Tuvalet kâğıdında, dışkının üzerinde veya klozette damlama şeklinde görülür.
- Sarkma: tuvalet sonrasında ele gelen yumuşak bir dokunun dışarı çıkması.
- Kaşıntı ve tahriş: akıntı ve nem nedeniyle bölgede süregelen rahatsızlık.
- Islaklık ve kirlenme hissi: iç çamaşırında leke, tam temizlenememe hissi.
- Dolgunluk ve tam boşalamama hissi: tuvalet sonrasında geçmeyen basınç duygusu.
- Ağrı: iç hemoroidde tipik değildir. Ağrı varsa dış hemoroidde pıhtı oluşması, sarkan hemoroidin sıkışması ya da makat çatlağı gibi başka bir durum düşünülür.
Ağrının ön planda olduğu tablolarda tanı çoğu zaman basur değildir. Bu ayrımı yapan muayenedir.
06Dışkıda kan her zaman basur mudur?
Hayır. Bu yazının en önemli cümlesi budur. Makattan gelen kanamanın en sık nedeni hemoroid olsa da, tek nedeni değildir.
Aynı belirtiyi yapan diğer durumlar:
- Anal fissür: makat kanalındaki çatlak. Tuvalet sırasında ve sonrasında keskin ağrı yapar, kanama azdır.
- Anal fistül ve apse: ağrı, şişlik, ateş ve akıntı ile seyreder.
- Polipler: iyi huylu oluşumlardır ancak kanayabilir ve bir bölümü zamanla değişebilir.
- İltihabi bağırsak hastalıkları: ishal, karın ağrısı, kilo kaybı eşlik edebilir.
- Divertikül hastalığı: özellikle ileri yaşta, daha bol kanama yapabilir.
- Kolorektal kanser: dışkı düzeninde kalıcı değişiklik, dışkı kalınlığında incelme, kansızlık ve kilo kaybı eşlik edebilir.
Aşağıdaki durumlarda kanamayı basura bağlamak doğru olmaz ve ileri inceleme gerekir:
- 45 yaş üzerinde başlayan yeni kanama
- Dışkı düzeninin kalıcı olarak değişmesi
- Dışkı kalınlığında incelme
- Kanla birlikte mukus gelmesi
- Koyu renkli, katran görünümünde dışkı
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Kansızlık saptanması
- Ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü bulunması
Basur tanısı, kanamanın kaynağı görülerek konur. Muayene bulgusu hemoroidi gösterse bile, yukarıdaki uyarıcı bulgular varsa kalın bağırsağın ayrıca incelenmesi istenebilir. İki durum aynı hastada birlikte bulunabilir.
07Basur nasıl teşhis edilir?
| Yöntem | Ne için yapılır | Notlar |
|---|---|---|
| Öykü | Kanamanın rengi, sıklığı, ağrının varlığı | Ayırıcı tanının ilk adımı |
| Gözle muayene | Dış hemoroid, çatlak, apse ve cilt değişikliklerinin görülmesi | Kısa sürer |
| Parmakla rektal muayene | Kanalın değerlendirilmesi, kitle araştırması | Standart muayenenin parçası |
| Anoskopi | İç hemoroidlerin ve derecesinin görülmesi | Poliklinikte yapılabilir |
| Rektosigmoidoskopi | Kalın bağırsağın son bölümünün incelenmesi | Uyarıcı bulgu varsa istenir |
| Kolonoskopi | Kalın bağırsağın tümünün incelenmesi | Yaş ve risk durumuna göre istenir |
| Kan sayımı | Kansızlığın değerlendirilmesi | Kanamanın etkisini gösterir |
← Yana kaydırın
Hangi tetkikin gerekli olduğunu, şikâyetiniz ve muayene bulgunuz birlikte belirler. Şikâyeti tipik olan genç bir hastada muayene yeterli olabilirken, uyarıcı bulgusu olan bir hastada bağırsak incelemesi istenir.
08Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda değerlendirmeyi ertelemeyin:
- Makattan kanamanız varsa ve daha önce hiç değerlendirilmediyse
- Kanamanız iki haftadan uzun sürdüyse veya sıklaştıysa
- Dışkı düzeniniz kalıcı olarak değiştiyse
- Dışkınızın kalınlığı incelediyse
- Açıklanamayan kilo kaybınız varsa
- Kansızlık saptandıysa veya halsizliğiniz arttıysa
- 45 yaşın üzerindeyseniz ve kanamanız yeni başladıysa
- Ailenizde kalın bağırsak kanseri öyküsü varsa
- Şiddetli ve giderek artan makat ağrınız varsa
- Ateş, şişlik ve akıntı tablonuz varsa
- Sarkan doku geri itilemiyor ve morarıyorsa
Bol miktarda, durmayan kanama; ateşle birlikte şiddetli ağrı veya geri itilemeyen ve rengi koyulaşan sarkma acil değerlendirme gerektirir. Bu tabloları ertesi güne bırakmayın.
09Evde neler yapılabilir?
Hemoroid şikâyetlerinin önemli bir bölümü, tedavi basamağına geçmeden yaşam düzeniyle rahatlar. Aşağıdaki başlıklar, hekim önerisiyle birlikte uygulandığında en çok işe yarayan düzenlemelerdir.
Beslenme ve sıvı
- Lif alımını artırın: sebze, meyve, kuru baklagil, tam tahıl
- Lif artışını kademeli yapın, aksi halde gaz ve şişkinlik olur
- Gün içinde su tüketiminizi artırın
- Aşırı acı ve baharatlı yiyecekler şikâyeti artırıyorsa azaltın
- Kabızlık yapan alışkanlıkları gözden geçirin
Tuvalet düzeni
- Tuvalete sıkışma hissi geldiğinde gidin, ertelemeyin
- Tuvalette beş dakikadan uzun oturmayın
- Telefonu ve kitabı tuvalete götürmeyin
- Ikınmaktan kaçının, gelmiyorsa zorlamayın
- Ayaklarınızın altına küçük bir basamak koymak konumu kolaylaştırabilir
Bölgesel bakım
- Temizlikte sert kâğıt yerine ılık su tercih edin
- Bölgeyi ovmadan, bastırarak kurulayın
- Parfümlü ıslak mendil ve kokulu ürünler tahrişi artırabilir
- Ilık oturma banyosu rahatlama sağlayabilir, süresini hekiminize sorun
- Bölgeye kendi kararınızla merhem, krem veya bitkisel karışım sürmeyin
Hareket
- Uzun süre oturmayın, saat başı kısa aralarla ayağa kalkın
- Düzenli yürüyüş bağırsak hareketlerini destekler
- Ağırlık kaldırırken nefesi tutmayın
Bu düzenlemeler belirtileri hafifletmeye yöneliktir. Kanamanın nedenini araştırmanın yerine geçmez.
10Tedavi yöntemleri nelerdir?
Tedavi, hemoroidin derecesine, şikâyetin şiddetine ve hastanın genel durumuna göre basamaklı ilerler. Kararı, muayeneyi yapan hekim verir.
| Yöntem | Nasıl çalışır | Genellikle hangi derecede gündeme gelir | Anestezi |
|---|---|---|---|
| Yaşam düzeni ve ilaç desteği | Kabızlığın giderilmesi, belirtilerin hafifletilmesi | 1. ve 2. derece | Gerekmez |
| Bant ligasyonu | Hemoroidin tabanına lastik bant uygulanması | Çoğunlukla 2. ve seçilmiş 3. derece | Genellikle gerekmez |
| Skleroterapi | Damar yapısına sertleştirici madde verilmesi | 1. ve 2. derece | Genellikle gerekmez |
| İnfrared koagülasyon | Isı ile küçültme | 1. ve 2. derece | Genellikle gerekmez |
| Hemoroidektomi | Hemoroid dokusunun cerrahi olarak çıkarılması | 3. ve 4. derece | Genel veya bölgesel |
| Stapler yöntemi | Sarkan dokunun özel bir aletle yukarı çekilmesi | Seçilmiş 3. derece | Genel veya bölgesel |
| Lazer yöntemleri | Enerjiyle dokunun küçültülmesi | Merkeze ve hastaya göre değişir | Genel veya bölgesel |
| Hemoroid arter embolizasyonu | Bölgeyi besleyen atardamarların kapatılması | Hasta seçimine bağlı olarak, uygun hastalarda | Lokal anestezi ve sedasyon |
← Yana kaydırın
Cerrahi yöntemler, ileri derecedeki hemoroidde uzun yıllardır kullanılan ve etkinliği yerleşmiş seçeneklerdir. Ofis işlemleri ise ayaktan uygulanabilmeleri nedeniyle erken derecelerde sık tercih edilir. Yöntemlerin ayrıntılı karşılaştırması için hemoroid tedavi yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.
Damar yolundan yapılan yöntem
Girişimsel radyolojinin bu alandaki yöntemi hemoroid embolizasyonu işlemidir. Kasıktan veya bilekten girilen ince bir kateterle bölgeyi besleyen atardamarlara ulaşılır ve bu damarlar küçük parçacıklarla kapatılır. Makat bölgesine herhangi bir kesi yapılmaz.
Yöntem, kanamanın ön planda olduğu seçilmiş hastalarda gündeme gelir. Sarkmanın belirgin olduğu ileri derecelerde tek başına yeterli olması beklenmez. Uygunluk; şikâyetin türü, muayene bulgusu, damar anatomisi ve eşlik eden hastalıklar değerlendirilerek belirlenir. Ayrıntılar, uygunluk kriterleri ve işlem künyesi için ilgili işlem sayfasını inceleyin.
İşlem künyesi
| Alan | Ofis işlemleri | Cerrahi hemoroidektomi | Hemoroid embolizasyonu |
|---|---|---|---|
| Anestezi | Genellikle gerekmez | Genel veya bölgesel | Lokal anestezi ve sedasyon |
| İşlem süresi | Birkaç dakika | Cerrahın planına göre | Yaklaşık 45 ile 90 dakika |
| Hastanede kalış | Ayaktan | Genellikle 1 gün veya daha fazla | Genellikle aynı gün veya 1 gece |
| Makat bölgesinde yara | Yok | Var | Yok |
| İşe dönüş | Genellikle aynı gün | İyileşmeye bağlı, daha uzun | Çoğu hastada birkaç gün |
| Seans sayısı | Birden fazla seans gerekebilir | Tek işlem | Tek işlem, gerekirse tekrar değerlendirilir |
| Takip | Şikâyete göre kontrol | Cerrahın belirlediği program | 1. ve 3. ayda kontrol |
← Yana kaydırın
Tablodaki değerler genel uygulama aralıklarıdır. Hastanın durumuna, yöntemin ayrıntısına ve merkeze göre değişir.
11Günlük bağırsak alışkanlığı listesi
Aşağıdaki listeyi iki hafta boyunca uygulamak, çoğu hastada şikâyetin şiddetini ölçülebilir biçimde değiştirir. Kontrol muayenesine bu kayıtla gitmek de tanıyı kolaylaştırır.
Her gün işaretleyin
- Tuvalete kaç kez çıktım
- Tuvalette kaç dakika oturdum
- Ikınma ihtiyacı duydum mu
- Kanama oldu mu, ne kadar: kâğıtta iz, damlama, akma
- Ağrı oldu mu, hangi düzeyde
- Sarkma oldu mu, kendiliğinden geri döndü mü
- Kaç bardak su içtim
- Öğünlerimde lif kaynağı var mıydı
- Ne kadar süre yürüdüm
Hekime giderken not edin
- Şikâyetin ne zaman başladığı
- Kanamanın rengi ve ne sıklıkla olduğu
- Dışkı düzeninde bir değişiklik olup olmadığı
- Kilonuzda değişiklik olup olmadığı
- Kullandığınız ilaçlar, özellikle kan sulandırıcılar
- Ailenizde kalın bağırsak hastalığı öyküsü olup olmadığı
- Daha önce yapılmış kolonoskopi varsa tarihi ve sonucu
Basur nedir sorusunun yanıtı, makat kanalındaki damar yastıkçıklarının genişleyip işlevini kaybetmesidir. İç ve dış olmak üzere ikiye ayrılır, iç hemoroidler sarkma durumuna göre dört dereceye sınıflanır. En sık belirtisi ağrısız parlak kırmızı kanamadır; ağrı ön plandaysa genellikle başka bir tanı söz konusudur.
Tedavi basamaklıdır. Yaşam düzeni ve kabızlığın giderilmesiyle başlar, gerektiğinde ofis işlemleri, cerrahi yöntemler ve seçilmiş hastalarda damar yolundan yapılan girişimlerle sürer. Hangi yöntemin uygun olduğunu derece ve muayene bulgusu belirler.
En kritik nokta şudur: makattan gelen kanamanın en sık nedeni hemoroid olsa da tek nedeni değildir. Kanamanın kaynağı görülmeden basur tanısı konmaz. Şikâyetiniz varsa muayene için başvurun; girişimsel seçenekleri değerlendirmek isterseniz randevu oluşturabilirsiniz.
