Üriner Sistem Girişimleri

01İdrar yolu tıkanıklığı nedir?

İdrar yolu tıkanıklığı, böbrekte üretilen idrarın mesaneye ya da mesaneden dışarıya akışının engellenmesidir. İdrar geriye doğru birikir, böbrek toplayıcı sistemi genişler ve bu duruma hidronefroz adı verilir. Basınç sürdüğünde böbrek dokusu zarar görmeye başlar.

Tıkanıklık idrar yolunun içinden, duvarından veya dışından kaynaklanabilir. En sık nedenler arasında böbrek ve üreter taşları, idrar yolu darlıkları, prostat büyümesi, pelvis bölgesindeki tümörlerin bası yapması, ameliyat ya da radyoterapi sonrası gelişen darlıklar ve gebeliğe bağlı bası yer alır.

İdrar yolu tıkanıklığında görülebilen belirtiler:

• Böğürde veya belde tek taraflı, künt ya da kramp tarzında ağrı
• İdrar miktarında azalma, hiç idrar çıkaramama
• Ateş, titreme, bulanık ve kötü kokulu idrar
• İdrarda kanama, yaparken yanma
• Bulantı, kusma, karında şişkinlik
• Kan tetkiklerinde böbrek fonksiyon değerlerinin bozulması

02Üriner girişimler nedir?

Üriner girişimler, idrar yollarının tıkandığı durumlarda böbreğin ve mesanenin boşaltılmasını sağlayan, görüntüleme eşliğinde yapılan kateter ve stent uygulamalarıdır. Amaç böbreği basınçtan kurtarmak, enfeksiyonu kontrol altına almak ve böbrek fonksiyonunu korumaktır.

Bu işlemler girişimsel radyoloji ünitesinde ultrason ve floroskopi (canlı röntgen) eşliğinde yapılır. Açık ameliyat gerekmez, cilde kesi açılmaz. Uygulama üroloji ile birlikte planlanır; tıkanıklığın asıl nedenine yönelik tedavi bu geçici çözümün ardından sürdürülür. Aynı mantıkla safra yollarında yapılan uygulamalar biliyer drenaj ve safra yolu stenti sayfasında anlatılmıştır.

03Perkütan nefrostomi nedir?

Perkütan nefrostomi, böbrekte biriken idrarın ciltten girilen ince bir kateterle doğrudan dışarı alınmasıdır. Kateterin ucu böbreğin toplayıcı sistemine yerleştirilir, dış ucu ise cilde sabitlenir ve bir idrar torbasına bağlanır.

Nefrostomi çoğunlukla acil ve hızlı çözüm gereken durumlarda tercih edilir: enfeksiyon eklenmiş tıkanıklık, idrar yolunun içeriden geçilemediği darlıklar, ileri evre tümör basısı ve böbrek fonksiyonunun hızla bozulduğu tablolar. Kateter geçici olabileceği gibi, kalıcı çözümün mümkün olmadığı hastalarda uzun süreli de kullanılabilir.

04Double J stent (DJ stent) nedir?

Double J stent, böbrek ile mesane arasındaki üretere yerleştirilen, iki ucu J harfi gibi kıvrılan ince silikon ya da poliüretan borudur. Kıvrık uçlar stentin yerinden kaymasını önler. İdrar hem stentin içinden hem de çevresinden akarak mesaneye ulaşır.

Double J stent vücudun içinde kalır, dışarıda görünen bir parça yoktur. Bu nedenle hasta konforu nefrostomiye göre daha yüksektir. Stent üroloji tarafından mesane yoluyla ya da girişimsel radyolojide nefrostomi yolundan ilerletilerek yerleştirilebilir. Böbrekten girilerek yerleştirilen ve dışarıda kısa bir ucu bırakılan biçimine ise nefroüreteral stent adı verilir.

Stentin vücutta kalış süresi sınırlıdır. Üzerinde tortu birikimi ve tıkanma riski nedeniyle hekimin belirlediği aralıklarla değiştirilir. Prostat büyümesine bağlı idrar yolu şikâyetlerinde damar yoluyla uygulanan bir başka seçenek için prostat embolizasyonu sayfasına bakılabilir.

05Sistofix (suprapubik sistostomi) nedir?

Sistofix, mesanede biriken idrarın göbek altından, ciltten girilen bir kateterle boşaltılmasıdır. Tıbbi adı suprapubik sistostomidir. İdrar yolundan sonda takılamayan veya takılması sakıncalı olan hastalarda uygulanır.

Prostat büyümesine bağlı idrar yapamama, idrar kanalı darlığı, travma sonrası kanal yaralanması ve nörolojik nedenlerle mesanenin boşalamadığı durumlar başlıca uygulama alanlarıdır. Kateter ultrason eşliğinde, mesane dolu iken yerleştirilir ve düzenli aralıklarla değiştirilir.

06Üriner girişimler nasıl yapılır?

İşlem girişimsel radyoloji ünitesinde, ultrason ve floroskopi eşliğinde yapılır. Nefrostomi için hasta yüzüstü veya yan, sistofix için sırtüstü yatırılır. Genel anestezi gerekmez.

Adım adım işlem akışı

1. Böbrek veya mesane ultrasonla değerlendirilir, genişlemiş bölge ve en güvenli giriş yolu belirlenir.
2. Cilt antiseptikle temizlenir, steril örtü serilir ve giriş bölgesine lokal anestezi uygulanır. Bu aşamada kısa süreli batma hissedilir.
3. İnce iğne, ultrason ekranı izlenerek hedef boşluğa yerleştirilir. İdrar geldiği görüldüğünde konum doğrulanmış olur.
4. İğne içinden ince bir kılavuz tel ilerletilir. Floroskopi altında telin doğru yolda ilerlediği kontrol edilir.
5. Giriş yolu kademeli olarak genişletilir. Hasta bu sırada bası ve itilme hissedebilir; keskin ağrı beklenmez.
6. Kateter veya stent tel üzerinden yerine yerleştirilir. Kontrast madde verilerek konum ve idrar akışı görüntülenir.
7. Nefrostomi ve sistofix kateteri cilde dikişle sabitlenir ve idrar torbasına bağlanır. Double J stentte dışarıda parça kalmaz.
8. Hasta gözlem alanına alınır; ağrı, ateş, idrar rengi ve miktarı izlenir.

07Kimlere uygulanır?

• Taş, darlık veya tümör basısına bağlı idrar yolu tıkanıklığı olan hastalar
• Tıkanıklığa enfeksiyon eklenmiş, ateşli ve genel durumu bozulan hastalar
• Böbrek fonksiyonu tıkanıklık nedeniyle bozulmaya başlayan hastalar
• İdrar yolundan sonda takılamayan veya sonda takılması sakıncalı olan hastalar
• Ameliyat, radyoterapi ya da doğum sonrası gelişen üreter yaralanması ve kaçağı olan hastalar
• Taş tedavisi öncesi böbreğin geçici olarak boşaltılması gereken hastalar
• İleri evre kanserde idrar yolu basısı gelişen ve tedavisi sürdürülecek hastalar

Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Hangi yöntemin seçileceği tıkanıklığın yeri, nedeni, aciliyeti ve hastanın genel durumuna göre üroloji ile birlikte belirlenir.

08Kimlere uygulanmaz?

09İşlem öncesi hazırlık

• Güncel ultrason veya tomografi görüntülemeleri hazırlanır
• Kan sayımı, pıhtılaşma testleri ve böbrek fonksiyon testleri istenir
• İdrar tahlili ve gerekiyorsa idrar kültürü yapılır
• Kan sulandırıcı ilaç kullanımı hekime bildirilir, kesilme zamanı hekim tarafından planlanır
• İlaç ve kontrast madde alerjileri bildirilir
• İşlem öncesi genellikle 6 saatlik açlık uygulanır
• Enfeksiyon bulgusu varsa antibiyotik tedavisi işlemden önce başlatılır
• Gebelik olasılığı varsa mutlaka bildirilir

10İşlem sonrası: iyileşme süreci

Kateter bakımı: hasta ve yakını için adım adım

1. Ellerinizi bakımdan önce ve sonra sabunla yıkayın.
2. Kateterin cilde giriş yerini hekimin önerdiği solüsyonla temizleyin, kuru ve temiz gazlı bezle kapatın.
3. Pansumanı ıslandığında, kirlendiğinde veya hekimin belirttiği sıklıkta değiştirin.
4. Kateterin bükülmediğinden, katlanmadığından ve üzerine yatılmadığından emin olun.
5. İdrar torbasını böbrek seviyesinin altında tutun; geri kaçışı önlemek için yere değdirmeyin.
6. Torbayı dolmadan boşaltın, boşaltma ucunu ele ve yüzeye değdirmeyin.
7. Günlük idrar miktarını ve rengini not edin; ani azalma ya da renk değişimini kaydedin.
8. Kateterin cilde sabitleyen dikişini veya tespit bandını kendiniz çıkarmayın.

11Riskler ve olası komplikasyonlar

Üriner girişimler yaygın ve güvenlik profili yüksek işlemlerdir, ancak her girişimde olduğu gibi riskleri vardır. Riskler işlem öncesi anlatılır ve yazılı onam alınır.

Beklenen ve genellikle geçici olanlar: giriş yerinde ağrı ve hassasiyet, idrarda kısa süreli kanlanma, kateter çevresinde sızıntı, double J stentte sık idrara çıkma ve böğürde dolgunluk hissi.

Seyrek görülenler: idrar yolu enfeksiyonu, kateterin tıkanması veya yer değiştirmesi, böbrek çevresinde kanama, stent üzerinde tortu birikmesi, mesanede tahriş ve spazm.

Nadir görülenler: girişim gerektiren kanama, kan dolaşımına yayılan enfeksiyon, komşu organ yaralanması, stentin taşlaşarak çıkarılmasının güçleşmesi.

Stent ve kateterlerin belirlenen zamanda değiştirilmemesi tıkanma ve enfeksiyon riskini artırır. Bu nedenle değişim randevusu ertelenmemelidir.

Hangi belirtide derhal hekime başvurulmalı?

• Yüksek ateş, titreme, halsizlik ve bilinç bulanıklığı
• Kateterden idrar gelmemesi veya idrar miktarının ani azalması
• Yoğun kanlı ve pıhtılı idrar
• Giriş yerinden idrar kaçağı, artan kızarıklık ve akıntı
• Kateterin yerinden çıkması
• Şiddetlenen yan ağrısı ve karın ağrısı

12Üriner girişimler ile cerrahi karşılaştırması

Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır. Girişimsel yöntemler çoğu zaman tıkanıklığın asıl nedenine yönelik tedaviye zemin hazırlayan ilk adımdır.