Prostat Arter Embolizasyonu (PAE)

01Prostat büyümesi nedir, tedavisi nasıl planlanır?

Prostat büyümesi, tıbbi adıyla iyi huylu prostat hiperplazisi, mesanenin çıkışını saran prostat bezinin yaşla birlikte büyüyerek idrar akışını zorlaştırmasıdır. İyi huylu bir durumdur; prostat kanseri ile aynı şey değildir. Ancak her iki durum aynı kişide birlikte bulunabileceği için değerlendirme ürolojik muayene, PSA testi ve gerektiğinde görüntülemeyle yapılır.

Prostat büyümesine bağlı en sık bildirilen şikâyetler şunlardır:

• İdrara başlarken zorlanma, beklemek zorunda kalma
• İdrar akımının zayıflaması, kesik kesik gelmesi
• Mesanenin tam boşalmadığı hissi
• Gece idrara kalkma, gündüz sık idrara çıkma
• Ani ve ertelenemeyen idrar sıkışması
• İdrar sonrası damlama

Tedavi basamaklı ilerler. Şikâyetleri hafif olan hastalarda yaşam düzeni önerileri ve izlem yeterli olabilir. Bir sonraki basamak ilaç tedavisidir. İlaçlardan yeterli fayda görmeyen, ilaç yan etkilerini tolere edemeyen ya da şikâyetleri günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen hastalarda girişimsel seçenekler gündeme gelir. Prostat embolizasyonu bu basamakta, ameliyatsız prostat tedavisi seçeneklerinden biri olarak değerlendirilir.

Belirtilerin ayrıntılı anlatımı için prostat büyümesi belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

02Prostat arter embolizasyonu (PAE) nedir?

Prostat arter embolizasyonu, prostatı besleyen atardamarların içine gönderilen küçük partiküllerle kan akımının azaltılması ve prostat dokusunun zamanla küçülmesinin sağlanması işlemidir. Girişimsel radyoloji tarafından, anjiyografi ünitesinde uygulanır.

İşlemde prostat dokusunun tamamı ortadan kaldırılmaz. Kanlanması azalan bölgeler haftalar içinde küçülür, bezin mesane çıkışı üzerindeki baskısı azalır ve idrar akışı rahatlar. Bu nedenle sonuçlar ameliyattaki gibi ilk günde değil, kademeli olarak ortaya çıkar; şikâyetlerdeki değişim genellikle ilk haftalarda başlar ve aylar içinde belirginleşir.

Yöntemin kesi gerektirmemesi, lokal anestezi ile yapılabilmesi ve mesane ile idrar kanalına doğrudan alet girilmemesi başlıca teknik özellikleridir. Damar içinden çalışan diğer uygulamalar hakkında genel bilgi için anjiyografi sayfasına, idrar yollarına yönelik girişimler için üriner girişimler sayfasına bakılabilir. Embolizasyonun uygulandığı diğer başlıklar damar hastalıkları sayfasında toplanmıştır.

03Prostat embolizasyonu nasıl yapılır?

İşlem sırasında hasta uyutulmaz. Kasık veya bilek bölgesi uyuşturulur ve hasta ekiple iletişim kurabilir durumdadır.

Adım adım işlem akışı

1. Hasta anjiyografi masasına alınır, damar yolu açılır ve kalp atışı, tansiyon, oksijen takibi başlatılır. Mesaneye genellikle ince bir sonda yerleştirilir; bu, işlem sırasında prostatın konumunu belirlemeye yardımcı olur.
2. Kasıktaki atardamar (femoral arter) veya bilekteki atardamar (radiyal arter) bölgesi lokal anestezikle uyuşturulur. Bu aşamada kısa süreli yanma hissedilir.
3. Damara ince bir kılıf yerleştirilir, kateter görüntüleme eşliğinde leğen kemiği içindeki ana damara ilerletilir. Damar içindeki kateter hissedilmez.
4. Kontrast madde verilerek damar haritası çıkarılır ve prostatı besleyen atardamar dalları belirlenir. Bu dallar ince ve kişiden kişiye değişkendir; haritalama işlemin en zaman alan bölümüdür.
5. Mikrokateter prostat arterine ilerletilir. Mesane, rektum ve penise giden komşu dallar dikkatle ayırt edilir; hedef dışı bölgelere partikül gitmemesi için bu ayrım kritiktir.
6. Kalibre partiküller kontrollü biçimde verilir ve damardaki akım yavaşlayana kadar sürdürülür. Bu sırada leğen bölgesinde dolgunluk veya hafif baskı hissi olabilir.
7. Aynı işlem karşı taraftaki prostat arteri için tekrarlanır. Prostat çoğunlukla her iki taraftan beslendiği için iki taraflı uygulama hedeflenir.
8. Kateterler geri çekilir, giriş yerine kapatma cihazı yerleştirilir veya elle basınç uygulanır. Birkaç saat yatak istirahatinin ardından hasta ayağa kaldırılır.

04Kimlere uygulanır?

• İlaç tedavisinden yeterli fayda görmeyen ya da ilaç yan etkilerini tolere edemeyen hastalar
• Ameliyat riski yüksek bulunan, ek hastalıkları nedeniyle genel anesteziden kaçınılması gereken hastalar
• Kan sulandırıcı ilaç kullanımı süren ve bu ilacı kesmesi sakıncalı olan hastalar
• Prostat hacmi büyük olduğu için klasik yöntemlerin sınırlı kaldığı seçilmiş hastalar
• İdrar sondasına bağımlı hâle gelmiş ve sondadan kurtulması hedeflenen hastalar
• Ameliyatın getirebileceği boşalma değişikliğini kabul etmek istemeyen hastalar
• Prostat büyümesine bağlı tekrarlayan idrar kanaması olan seçilmiş hastalar

Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Değerlendirmede ürolojik muayene, idrar akım testi, mesanede kalan idrar ölçümü, prostat hacmi ve damar yapısının incelendiği görüntüleme birlikte ele alınır. Karar üroloji ile birlikte verilir; embolizasyon ürolojik değerlendirmenin yerine geçmez.

05Kimlere uygulanmaz?

06Cinsel fonksiyon ve boşalma üzerine etkisi

Bu başlık hastaların en sık sorduğu konudur ve olduğu gibi anlatılmayı hak eder. Prostat ameliyatlarının bir bölümünde, özellikle kapalı prostat ameliyatından sonra geriye doğru boşalma görülebilir; bu durumda meni dışarı çıkmak yerine mesaneye doğru gider. Cinsel isteği ve sertleşmeyi doğrudan etkilemez ancak doğurganlık isteyen hastalar için sorun oluşturur.

Prostat embolizasyonunda mesane boynuna ve idrar kanalına doğrudan alet girilmediği için geriye doğru boşalma beklenen bir sonuç değildir. Buna karşılık hiçbir işlem yan etkisiz değildir. İşlem sonrası ilk haftalarda menide kan görülmesi, boşalma sırasında rahatsızlık hissi ve geçici cinsel isteksizlik bildirilebilir; bunlar genellikle kendiliğinden geriler.

Sertleşme sorunu olan hastalarda bu şikâyetin kaynağı çoğu zaman prostat büyümesinden bağımsızdır; şeker hastalığı, damar sertliği, kullanılan ilaçlar ve hormonal nedenler ayrıca değerlendirilmelidir. Prostat embolizasyonu sertleşme sorununu tedavi eden bir yöntem olarak sunulmaz. Cinsel yaşamla ilgili beklentiler işlem öncesinde üroloji ve girişimsel radyoloji ile açıkça konuşulmalıdır.

07İşlem öncesi hazırlık

• Tam kan sayımı, pıhtılaşma tetkikleri, böbrek fonksiyon testleri ve PSA sonucu hazır
• İdrar kültürü alındı, aktif enfeksiyon dışlandı
• Üroloji değerlendirmesi, idrar akım testi ve mesanede kalan idrar ölçümü yapıldı
• Prostat hacmini ve damar yapısını gösteren görüntüleme hazır
• Kan sulandırıcı ilaçların düzeni hekimle konuşuldu, kendi başına bırakılmadı
• Kontrast madde ve ilaç alerjisi öyküsü bildirildi
• İşlemden önce genellikle 6 saat aç kalındı
• Refakatçi ayarlandı, bilgilendirilmiş onam formu okundu

08İşlem sonrası: iyileşme süreci

İşlem sonrası ilk günlerde bir bölüm hastada post-embolizasyon sendromu görülür. Leğen bölgesinde baskı hissi, idrarda yanma, sık idrara çıkma ve hafif ateşle seyreden bu tablo beklenen bir yanıttır; ilaçla kontrol edilir ve genellikle birkaç gün içinde geriler.

Sonda kullanan hastalarda sondanın çıkarılma zamanı ayrıca planlanır ve mesanenin boşaltma gücüne göre karar verilir. Takip programı hastaya göre belirlenir; genellikle 1. ay ve 6. ay kontrollerinden sonra yıllık izleme geçilir.

09Riskler ve olası komplikasyonlar

Beklenen ve sık görülen: post-embolizasyon sendromu, idrarda yanma, sık idrara çıkma, idrarda ve menide geçici kanama, giriş yerinde morarma.

Seyrek görülen: işlem sonrası idrar yapamama ve geçici sonda gereksinimi, idrar yolu enfeksiyonu, giriş yerinde hematom, kontrast maddeye bağlı böbrek fonksiyon bozukluğu.

Nadir görülen: partiküllerin hedef dışı damarlara kaçmasına bağlı mesane veya rektum duvarında iskemi, kalçada ya da leğen bölgesinde geçici ağrı, ciltte sınırlı alanda dolaşım bozukluğu, damar yaralanması.

Ayrıca bazı hastalarda şikâyetlerde yeterli rahatlama sağlanmayabilir ya da damar yapısı nedeniyle işlem tamamlanamayabilir. Bu durumda ürolojik seçenekler yeniden değerlendirilir.

Şu belirtilerden biri ortaya çıkarsa randevu beklenmeden başvurulmalıdır:

• Hiç idrar yapamama
• 38,5 derece üzerinde ateş ve titreme
• İdrarda pıhtılı, yoğun kanama
• Makatta şiddetli ağrı veya kanama
• Giriş yerinde büyüyen şişlik, kesilmeyen kanama
• Bacakta soğukluk, renk değişikliği veya uyuşma

10Prostat embolizasyonu ile TURP karşılaştırması

TURP, yani kapalı prostat ameliyatı, idrar kanalından girilerek prostat dokusunun bir bölümünün alınması işlemidir ve uzun yıllardır uygulanan bir yöntemdir.

Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır. Alınan dokunun patolojik incelemeye gönderilebilmesi ameliyatın bir üstünlüğüdür; embolizasyonda doku çıkarılmadığı için böyle bir inceleme yapılmaz. Bu nedenle kanser şüphesi taşıyan hastalarda öncelik ürolojik değerlendirmedir.

11Terim sözlüğü