01Beyni hangi damarlar besler?
Beyne kan iki ayrı sistemden gelir. Boynun ön tarafında yer alan iki şah damarı ön dolaşımı, omurga kanalı içinde yükselen iki vertebral damar arka dolaşımı besler.
Bu iki sistem kafa tabanında bir halka oluşturarak birleşir. Halka, bir damar tıkandığında komşu damarların açığı kapatabilmesini sağlayan yan yoldur. Herkeste tam gelişmiş değildir, bu yüzden aynı tıkanıklık farklı kişilerde farklı ağırlıkta seyredebilir.
| Damar sistemi | Ana damarlar | Beslediği bölge |
|---|---|---|
| Ön dolaşım | İç karotis, orta serebral arter, ön serebral arter | Beynin ön ve yan bölümleri, hareket ve konuşma merkezleri |
| Arka dolaşım | Vertebral arterler, baziler arter, arka serebral arter | Beyin sapı, beyincik, görme merkezi |
| Derin dallar | Ana damarlardan ayrılan ince perforan dallar | Bazal ganglionlar, iç kapsül, talamus |
← Yana kaydırın
Yan dolaşımın iyi gelişmiş olması, tıkanıklığın belirti vermeden yıllarca sessiz kalmasına yol açabilir. Böyle bir damar başka bir nedenle çekilen görüntülemede fark edilir.
02Beyin damar tıkanıklığı nasıl gelişir?
Üç ana mekanizma vardır. Bunlar birbirini dışlamaz, aynı hastada birlikte bulunabilir.
Damar duvarında plak birikimi. Yıllar içinde damarın iç yüzeyinde yağ ve kireç birikir. Damar çapı daralır, akım azalır. Plağın yüzeyi çatlarsa üzerinde pıhtı oluşur ve damar tamamen kapanabilir.
Uzaktan gelen pıhtı. Kalpte veya boyundaki büyük damarda oluşan pıhtı kopar, kan akımıyla taşınır ve beyin damarında çapına uyan bir noktada takılır. Bu mekanizmada damar önceden sağlıklı olabilir.
Küçük damar hastalığı. Beyin derinliklerindeki ince damarların duvarı, uzun süreli yüksek tansiyon ve şeker hastalığı nedeniyle kalınlaşır ve kapanır. Küçük ama stratejik alanlarda hasar bırakır.
03Tıkanıklığın kaynağı nereden gelir?
Kaynağın bulunması tedaviyi ve korunma planını belirler. Aynı belirti tablosu farklı kaynaklardan doğabilir.
| Kaynak | Tipik özellik | Öne çıkan risk faktörü |
|---|---|---|
| Boyun damarı plağı | Aynı tarafta tekrarlayan ataklar, geçici görme kaybı | Kolesterol, sigara, yaş |
| Kalp kaynaklı pıhtı | Ani ve ağır başlangıç, farklı bölgelerde odaklar | Düzensiz kalp atımı, kapak hastalığı |
| Kafa içi damar darlığı | Zorlanmayla artan belirti, tekrarlayan ataklar | Şeker hastalığı, hipertansiyon |
| Küçük damar hastalığı | Sınırlı ve tek bulguyla giden tablo | Uzun süreli tansiyon yüksekliği |
| Damar duvarı yırtılması | Genç hastada boyun ağrısıyla birlikte | Travma, ani boyun hareketi |
| Pıhtılaşma bozukluğu | Genç hastada nedensiz tıkanıklık | Kalıtsal veya edinsel trombofili |
← Yana kaydırın
Boyundaki şah damarı, kaynak araştırmasında ilk bakılan yerlerden biridir. Darlığın derecesi ve plağın yapısı, korunma stratejisini doğrudan değiştirir. Ayrıntı için şah damarı tıkanıklığı sayfasına bakabilirsiniz.
04Hangi damar tıkanırsa hangi belirti çıkar?
Belirti, tıkanan damarın beslediği bölgenin işlevine göre değişir. Bu nedenle hekim, belirtiyi dinleyerek hangi damar bölgesinden şüphelendiğini büyük ölçüde kestirebilir.
- Orta serebral arter: Karşı tarafta yüz ve kol ağırlıklı güç kaybı, konuşma bozukluğu, bakışın bir tarafa kayması
- Ön serebral arter: Karşı tarafta bacak ağırlıklı güç kaybı, davranış ve istek değişikliği
- Arka serebral arter: Görme alanının yarısının kaybı, okuma güçlüğü
- Baziler arter: Çift görme, yutma güçlüğü, iki taraflı güçsüzlük, bilinç değişikliği
- Beyincik damarları: Ani baş dönmesi, kusma, ayakta duramama, dengesizlik
- Derin perforan dallar: Yüz, kol ve bacağı aynı derecede tutan saf güç kaybı veya saf uyuşma
Arka dolaşım tıkanıklıkları baş dönmesi ve kusmayla başladığı için mide rahatsızlığı sanılabilir. Ani başlayan ve ayakta duramamaya yol açan baş dönmesi acil değerlendirme gerektirir.
05Büyük damar tıkanıklığı neden ayrı ele alınır?
Kafa içindeki ana damarlardan birinin tam kapanmasına büyük damar tıkanıklığı denir. Bu tablo, geniş bir beyin alanının aynı anda kansız kalması anlamına gelir.
Damardan verilen pıhtı eritici ilaç, büyük ve yerleşik pıhtıları her zaman çözemez. Bu nedenle bu hastalarda kateterle pıhtının mekanik olarak çekilmesi ayrı bir tedavi başlığı olarak değerlendirilir.
| Ayrım | Büyük damar tıkanıklığı | Küçük damar tıkanıklığı |
|---|---|---|
| Tutulan alan | Geniş | Sınırlı |
| Belirti şiddeti | Ağır, birden çok bulgu | Hafif, çoğunlukla tek bulgu |
| İlaçla açılma olasılığı | Daha düşük | Daha yüksek |
| Kateterle girişim | Uygun hastalarda gündemde | Genellikle uygun değil |
| Görüntüleme gerekliliği | Damar haritası zorunlu | Beyin görüntülemesi öncelikli |
← Yana kaydırın
Bu ayrımın yapılabilmesi için acil serviste damar görüntülemesinin çekilmesi gerekir. Görüntüleme olmadan hangi hastanın girişimden fayda görebileceği bilinemez.
06Damar tıkanıklığı nasıl görüntülenir?
Tanı sürecinde önce beyin dokusu, sonra damar yapısı incelenir. Sıralama acil durumda hız gözetilerek belirlenir.
| Yöntem | Ne gösterir | Yaklaşık süre | Kontrast madde | Işın |
|---|---|---|---|---|
| Beyin tomografisi | Kanama var mı, erken hasar bulguları | 5-10 dakika | Genellikle yok | Var |
| BT anjiyografi | Boyun ve kafa içi damar haritası, tıkanıklık yeri | 10-15 dakika | Damardan verilir | Var |
| BT perfüzyon | Kurtarılabilir doku ile kalıcı hasar ayrımı | 5-10 dakika | Damardan verilir | Var |
| Difüzyon MR | Erken dönem doku hasarı | 15-30 dakika | Gerekmeyebilir | Yok |
| MR anjiyografi | Damar haritası, ışınsız seçenek | 20-40 dakika | Protokole göre değişir | Yok |
| Boyun damarı Doppler ultrasonu | Şah damarında darlık ve plak | 15-25 dakika | Yok | Yok |
| Kateter anjiyografi (DSA) | En ayrıntılı damar görüntüsü, işlemle aynı seansta | 30-60 dakika | Kateterden verilir | Var |
← Yana kaydırın
Kateterle yapılan anjiyografi hem tanı hem tedavi basamağıdır. İşlemin nasıl yapıldığı, hazırlık ve sonrası için anjiyografi sayfasına bakabilirsiniz.
07Tıkanmış damar açılabilir mi?
Uygun hastalarda evet. Kararı belirleyen üç başlık vardır: belirtinin başlangıç saati, tıkanan damarın çapı ve görüntülemede kurtarılabilir doku bulunup bulunmadığı.
Damardan verilen pıhtı eritici tedavi, belirtinin başlangıcından itibaren 4,5 saatlik pencerede uygun hastalarda değerlendirilir. Amerikan Kalp Derneği ve Amerikan İnme Derneği kılavuzlarında tanımlanan bu pencere, tomografide kanama dışlandıktan sonra geçerlidir.
Kateterle pıhtının çekilmesi işlemi, büyük damar tıkanıklığı olan hastalarda genellikle ilk 6 saat içinde gündeme gelir. İleri görüntülemeyle kurtarılabilir doku gösterilen seçilmiş hastalarda bu süre 24 saate kadar uzayabilir. Yöntemin ayrıntıları ve hasta uygunluk ölçütleri için inme tedavisi ve trombektomi sayfasına bakabilirsiniz.
Zaman penceresi içinde olmak tek başına yeterli değildir. Kullanılan kan sulandırıcılar, kan basıncı, kan şekeri ve genel durum da uygunluğu etkiler. Karar hekim değerlendirmesi sonrası verilir.
08Darlık varsa ne yapılır?
Tam tıkanıklık gelişmemiş, yalnızca darlık saptanmış hastalarda amaç değişir. Hedef, mevcut darlığın tıkanıklığa dönüşmesini önlemektir.
Yaklaşım darlığın derecesine, belirti verip vermediğine ve yerleşimine göre değişir. Bir bölüm hastada ilaç tedavisi ve risk faktörü kontrolü yeterlidir. Belirti veren ileri darlıklarda ise cerrahi veya stent yerleştirme, hasta seçimine bağlı olarak gündeme gelir.
Damar sağlığı için günlük kontrol listesi
- Tansiyonumu evde ölçüyor ve kaydediyorum
- Sigarayı bıraktım veya bırakma programına başladım
- Kolesterol değerlerimi ve hedefimi biliyorum
- Şeker hastalığım varsa kontrol hedefime uyuyorum
- Kalp ritmim değerlendirildi
- Kan sulandırıcı ilacımı düzenli ve doğru saatte alıyorum
- Haftalık düzenli yürüyüş programım var
- Kontrol görüntüleme tarihimi takvime yazdım
- Ani nörolojik belirtilerde ne yapacağımı ve kimi arayacağımı biliyorum
Hekime sorulacaklar
- Damarımdaki darlığın yüzdesi ne ve hangi damarda?
- Bu darlık belirti veriyor mu, veriyorsa hangi bulgular?
- Benim durumumda ilaç mı, girişim mi öneriliyor ve neden?
- Bir sonraki kontrol görüntülemem ne zaman?
- Hangi belirtilerde randevu beklemeden acile gelmeliyim?
09Ne zaman doktora başvurmalı?
Kırmızı bayraklar
- Ani tek taraflı güç kaybı, yüzde kayma, kolun düşmesi
- Ani konuşamama veya söyleneni anlayamama
- Ani görme kaybı, görme alanının yarısının kaybolması, çift görme
- Ayakta duramamaya yol açan ani baş dönmesi ve kusma
- Ani yutma güçlüğü, su içerken boğulma
- Ani bilinç değişikliği
- Bu belirtilerin kısa sürüp geçmesi
Beyin damar tıkanıklığı, beyni besleyen atardamarlardan birinin daralması veya kapanmasıdır. Tıkanıklık plak birikimiyle yerinde gelişebilir, kalpten veya boyundan gelen bir pıhtıyla oluşabilir ya da derinlerdeki ince damarların kapanmasıyla ortaya çıkabilir.
Belirti, tıkanan damarın beslediği bölgeye göre şekillenir. Bu nedenle acil serviste hem beyin dokusu hem damar haritası görüntülenir. Büyük damar tıkanıklığı ayrı bir başlıktır, çünkü kateterle girişim seçeneği bu grupta değerlendirilir.
Sonraki adım nettir: belirti şu anda varsa 112'yi arayın. Görüntülemede saptanmış bir darlığınız varsa, damar haritanızı gösteren raporla birlikte girişimsel nöroradyoloji değerlendirmesi planlayın.
