Şah Damarı (Karotis) Tıkanıklığı ve Tedavisi

01Şah damarı (karotis) tıkanıklığı nedir?

Şah damarı tıkanıklığı, boyundaki karotis atardamarının iç yüzeyinde biriken yağ, kireç ve pıhtı tabakasının damar çapını daraltmasıdır. Bu birikime aterosklerotik plak, halk dilinde damar sertliği denir. Darlık genellikle karotis atardamarının ikiye ayrıldığı bölgede oluşur.

Daralma iki yolla inmeye yol açar. Plağın yüzeyinden kopan küçük parçalar kan akımıyla beyne gider ve ince damarları tıkar. İkinci olarak darlık ilerlediğinde beynin o bölgesine giden kan miktarı azalır. Bu nedenle karotis darlığı, önlenebilir inme nedenlerinin başında gelir.

Riski artıran etkenler:

• Yüksek tansiyon ve şeker hastalığı
• Sigara kullanımı
• Yüksek kolesterol ve trigliserit
• İleri yaş ve ailede erken damar hastalığı öyküsü
• Hareketsiz yaşam ve fazla kilo
• Kalp damar hastalığı veya bacak damarlarında tıkanıklık öyküsü

Bacak damarlarında da benzer bir sürecin işlediği hastalarda tablo yaygındır. Bu konudaki ayrıntı için periferik arter hastalığı ve stent sayfasına bakabilirsiniz.

02Şah damarı tıkanıklığı belirtileri nelerdir?

Şah damarı tıkanıklığı çoğu hastada uzun süre belirti vermez. Darlık, başka nedenle yapılan boyun ultrasonunda veya muayenede duyulan damar üfürümüyle fark edilir. Belirti ortaya çıktığında bu, beyne giden kanın etkilendiğini gösterir ve acil değerlendirme gerektirir.

Uyarıcı belirtiler:

• Vücudun bir yarısında ani güçsüzlük veya uyuşma
• Konuşmada bozulma, kelime bulamama, söyleneni anlayamama
• Tek gözde perde iner gibi ani ve geçici görme kaybı
• Ağzın bir tarafında kayma
• Ani denge kaybı, yürüyememe, baş dönmesi
• Yutma güçlüğü

Bu bulgular dakikalar içinde kendiliğinden geçebilir. Geçici iskemik atak adı verilen bu tablo, kalıcı inmenin habercisi kabul edilir ve hafife alınmamalıdır.

03Karotis stent nedir?

Karotis stent, daralmış şah damarının kateter yoluyla açılıp açık kalmasını sağlayan metal örgü borudur. İşlem boyunda kesi açılmadan, kasık veya kol atardamarından girilerek yapılır ve anjiyografi tekniğine dayanır.

Uygulama iki aşamalıdır. Önce darlık balonla genişletilir, ardından bölgeye stent yerleştirilerek damar duvarı desteklenir. İşlem sırasında plaktan kopabilecek parçacıkların beyne gitmesini önlemek için koruma sistemi kullanılır. Bu sistem darlığın ilerisine yerleştirilen bir filtre ya da kan akımını geçici olarak yönlendiren bir düzenek olabilir.

Karotis stent, cerrahi girişim için ek riski yüksek olan hastalarda ve boyunda daha önce ameliyat ya da radyoterapi öyküsü bulunanlarda öne çıkar. Karar her hastada ayrı verilir.

04Karotis stent nasıl takılır?

İşlem anjiyografi ünitesinde, steril şartlarda ve genellikle lokal anestezi altında yapılır. Hasta uyanıktır; bu, işlem boyunca nörolojik durumunun sürekli değerlendirilebilmesini sağlar.

Adım adım işlem akışı

1. Giriş bölgesine lokal anestezi yapılır. Kasık veya kol uyuşturulur. Kısa bir yanma hissi dışında ağrı olmaz.
2. Damara ince kılıf yerleştirilir. İğne ile girilir, kesi atılmaz.
3. Kılavuz kateter boyun damarına ilerletilir. Kontrast madde verilerek darlığın yeri, uzunluğu ve beyin damarları görüntülenir.
4. Koruma sistemi yerleştirilir. Darlığın ilerisine filtre konur veya akım yönlendirme sistemi kurulur. Amaç, kopan parçacıkların beyne ulaşmasını engellemektir.
5. Darlık balonla genişletilir. Bu sırada kısa süreli baş dönmesi veya nabız yavaşlaması olabilir; ekip bu durumu izler ve gerekirse ilaçla düzenler.
6. Stent yerleştirilir. Örgü stent darlık bölgesine açılır ve damar duvarına yaslanır. Gerekirse balonla son bir genişletme yapılır.
7. Kontrol görüntüsü alınır ve sistem çıkarılır. Damarın açıldığı, beyin damarlarının etkilenmediği doğrulanır; koruma sistemi geri alınır.
8. Giriş yeri kapatılır. Elle basınç veya kapama cihazı uygulanır, hasta yatak istirahatine ve izleme alınır.

05Kimlere uygulanır?

Tedavi kararı darlığın derecesine, belirti olup olmamasına ve hastanın genel durumuna göre verilir.

• Darlığa bağlı inme veya geçici iskemik atak geçirmiş, damarında ileri derecede darlık saptanan hastalar
• Belirti vermeyen ancak takipte ilerlediği gösterilen ileri derecede darlığı olan hastalar
• Boyun bölgesine daha önce ameliyat veya radyoterapi uygulanmış hastalar
• Cerrahi girişim için ek riski yüksek olan, eşlik eden kalp veya akciğer hastalığı bulunanlar
• Darlığın cerrahi olarak ulaşılması güç bir yerleşimde olduğu hastalar

Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Değerlendirmede doppler ultrason, BT anjiyografi veya MR anjiyografi kullanılır; gerekirse kateter anjiyografi ile darlık ayrıntılı incelenir. Hafif ve belirti vermeyen darlıklarda ilaç tedavisi ve düzenli izlem tercih edilebilir.

06Kimlere uygulanmaz?

Kesin ve göreceli engellerin ayrımı hastaya özeldir ve damar cerrahisi ile birlikte değerlendirilir.

07İşlem öncesi hazırlık

• Doppler ultrason ve BT ya da MR anjiyografi tamamlanır
• Kullanılan tüm ilaçlar bildirilir, kan sulandırıcı kullanımı ayrıca belirtilir
• Pıhtı önleyici ilaçlara hekimin belirlediği düzende, işlemden önce başlanır
• Böbrek fonksiyonu, kan sayımı ve pıhtılaşma testleri yapılır
• Kontrast madde veya ilaç alerjisi öyküsü mutlaka söylenir
• Genellikle işlemden önce 4 ile 6 saat aç kalınır
• Tansiyon ve şeker ilaçlarının işlem günü düzeni hekimle konuşulur
• Refakatçi ve taburculuk sonrası ulaşım planlanır

08İşlem sonrası: iyileşme süreci

Stent sonrası pıhtı önleyici ilaçların düzenli kullanımı sürecin en kritik parçasıdır. Bu ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

09Riskler ve olası komplikasyonlar

Karotis stent, beyne giden damarda yapılan bir işlemdir ve riskleri vardır. Riskler işlem öncesinde ayrıntılı konuşulur ve hastaya özel değerlendirilir.

Beklenen ve genellikle geçici bulgular:

• Kasıktaki giriş yerinde morluk ve hassasiyet
• Balon uygulanırken kısa süreli nabız yavaşlaması ve tansiyon düşmesi
• İşlem sonrası birkaç gün süren hafif boyun veya baş ağrısı

Seyrek görülen durumlar:

• Plaktan kopan parçaya bağlı geçici nörolojik bulgu
• Giriş bölgesinde kanama veya yalancı anevrizma
• Kontrast maddeye bağlı alerjik reaksiyon veya böbrek fonksiyonlarında geçici bozulma
• Stent içinde zamanla yeniden darlık gelişmesi

Nadir görülen durumlar:

• İşlem sırasında veya sonrasında inme gelişmesi
• Damar duvarında yaralanma
• Beyin kanaması

Taburculuk sonrası şu belirtilerde derhal 112 aranmalıdır: ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu, ağız kayması, ani görme kaybı, bilinç bulanıklığı, şiddetli baş ağrısı. Giriş bölgesinde büyüyen şişlik veya durmayan kanamada da acil başvuru gerekir.

10Karotis stent ile cerrahi karşılaştırması

Şah damarı tıkanıklığında iki tedavi yolu vardır: kateterle stent uygulaması ve cerrahi olarak plağın çıkarılması (karotis endarterektomi).

Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır. Karar, girişimsel radyoloji, nöroloji ve damar cerrahisi ekiplerinin ortak değerlendirmesiyle alınır.