01Şah damarı nedir?
Şah damarları, boynun iki yanında yer alan ve beyne kan taşıyan atardamarlardır. Tıp dilinde karotis arterler olarak adlandırılır. Damar duvarında plak birikmesi daralmaya yol açabilir.
Daralma ve tam tıkanıklık aynı durum değildir. Özellikle uzun süredir tamamen kapalı olan bir damarda, darlık için kullanılan tedavi yaklaşımı doğrudan uygulanamaz.
02Her darlıkta işlem gerekir mi?
Hayır. Darlığın derecesi, daha önce belirti oluşturup oluşturmadığı, plak ve damar yapısı, yaş ve diğer hastalıklar birlikte değerlendirilir. İlaç tedavisi ve sigara, tansiyon, kolesterol gibi risk etkenlerinin kontrolü önemlidir.
Bazı hastalarda cerrahiyle plağın temizlenmesi, bazı hastalarda damar içinden stent yerleştirilmesi düşünülebilir. Takiple izlenen hastalar da vardır.
03Stent işlemi nasıl ilerler?
Uygun bir damardan ince kateterle daralmış şah damarına ulaşılır. Seçilen tekniğe göre pıhtı veya plak parçalarının beyne gitme riskini azaltan koruyucu sistemler kullanılabilir. Darlık balonla genişletilebilir ve damarın açık kalmasını destekleyen stent yerleştirilebilir.
Bu işlem planlanırken pıhtı oluşmasını önleyen ilaçlar ve anestezi yaklaşımı belirlenir. Tedavi önerisi, cerrahi dahil diğer seçeneklerle birlikte konuşulur.
04Öncesinde ne hazırlamalısınız?
Doppler ultrason, tomografi veya MR anjiyografi görüntülerini ve raporlarını getirin. Geçmişte yaşanan kısa süreli görme kaybı, konuşma güçlüğü veya güçsüzlük gibi belirtileri, düzelmiş olsalar da paylaşın.
İlaç listenizi ve varsa daha önceki boyun ameliyatı veya radyoterapi bilgilerinizi hazırlayın. Kan sulandırıcı ilaçların düzenini hekim belirler.
05Riskler ve takip
Stent işleminin önemli riskleri arasında inme, damar hasarı, giriş yerinde kanama ve kontrast maddeye bağlı sorunlar bulunur. Nabız ve tansiyon değişiklikleri izlenir.
İşlemden sonra ilaçların önerildiği şekilde kullanılması ve kontrol görüntülemeleri önemlidir. Stent takılması, damar sertliğine yönelik tedaviyi gereksiz hale getirmez. Yeni görme, konuşma veya güç kaybında 112’yi arayın.
06Darlık inmeye nasıl yol açar?
Şah damarındaki darlık çoğu zaman damar sertliğine bağlıdır. Damarın iç yüzeyinde yağ, kireç ve pıhtıdan oluşan bir tabaka birikir; buna aterosklerotik plak denir. Plak sıklıkla şah damarının ikiye ayrıldığı bölgede gelişir.
Darlık inmeye iki yolla yol açabilir. Plağın yüzeyinden kopan küçük parçalar kan akımıyla beyne gidip ince damarları tıkayabilir. Darlık ilerlediğinde ise beynin ilgili bölgesine ulaşan kan miktarı azalabilir. Bu nedenle şah damarı darlığı, önlenebilir inme nedenleri arasında önemli bir yer tutar.
07Hangi belirtilerle kendini gösterir?
Şah damarı darlığı çoğu kişide uzun süre belirti vermez. Başka bir nedenle yapılan boyun ultrasonunda ya da muayenede boyunda duyulan bir damar sesiyle (üfürüm) fark edilebilir. Bu durumda planlı bir değerlendirme uygundur.
Belirti ortaya çıktığında bu, beyne giden kanın etkilendiğini düşündürür. Uyarıcı belirtiler şunlardır:
- Vücudun bir yarısında ani güçsüzlük veya uyuşma
- Konuşmada bozulma, kelime bulamama veya söyleneni anlayamama
- Tek gözde perde iner gibi ani görme kaybı
- Ağzın bir tarafında kayma
- Ani denge kaybı veya yürüyememe
Bu belirtiler dakikalar içinde kendiliğinden geçebilir. Geçici iskemik atak adı verilen bu tablo kalıcı bir inmenin habercisi olabilir. Belirti geçmiş olsa bile randevu değil, 112 gerekir.
08Kimlerde daha sık görülür?
Yüksek tansiyon, şeker hastalığı, sigara, yüksek kolesterol, ileri yaş ve ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü riski artırır. Hareketsiz yaşam ve fazla kilo da bu etkenlere eşlik edebilir.
Kalp damarlarında veya bacak damarlarında daralma olan kişilerde şah damarında da benzer bir süreç görülebilir. Damar sertliği tek bir bölgeyle sınırlı kalmayan bir durum olduğu için değerlendirme bütüncül yapılır. Bacak damarlarıyla ilgili bilgi için bacak damar tıkanıklığında balon ve stent sayfasına bakabilirsiniz.
09Değerlendirmede hangi tetkikler kullanılır?
İlk basamak çoğu zaman boyun damarlarının doppler ultrasonudur. Bu inceleme darlığın yerini ve kan akım hızını gösterir. Darlığın derecesi ve beyin damarlarıyla ilişkisi için tomografi veya MR anjiyografi eklenebilir.
Bu incelemeler kararı netleştirmeye yetmediğinde kateter anjiyografi ile darlık daha ayrıntılı değerlendirilebilir. Darlığın yüzdesi kadar plağın yapısı, zaman içinde ilerleyip ilerlemediği ve beynin diğer damarlardan ne kadar kan aldığı da karara yön verir.
10Stent ile cerrahi nasıl karşılaştırılır?
Şah damarı darlığında iki girişimsel yol vardır. Cerrahide boyundan girilerek plak damarın içinden çıkarılır; bu ameliyata karotis endarterektomi denir. Stent işleminde ise kasık veya koldaki bir atardamardan girilerek darlık damarın içinden açılır.
Stent, bazı durumlarda daha çok öne çıkabilir. Boyuna daha önce ameliyat veya radyoterapi uygulanmış olması, cerrahi ve anestezi riskini artıran kalp ya da akciğer hastalıkları ve darlığın cerrahi olarak ulaşılması güç bir yerde bulunması bunlara örnektir.
Cerrahinin daha uygun olduğu durumlar da vardır. Damar yolunun çok kıvrımlı ya da yaygın kireçlenmiş olması, kateterle ilerlemeyi zorlaştırabilir. Seçim; darlığın özellikleri, belirtiler ve kişinin genel durumu dikkate alınarak girişimsel radyoloji, nöroloji ve damar cerrahisi uzmanlıklarıyla birlikte yapılır.
11İşlem sırasında neler hissedilebilir?
Şah damarına stent işlemi çoğu zaman lokal anestezi ile, kişi uyanıkken yapılır. Böylece işlem boyunca konuşma ve hareket gibi işlevler takip edilebilir. Anestezi yaklaşımı her kişi için ayrıca planlanır.
Darlık balonla genişletilirken şah damarının duvarındaki basınç algılayıcıları uyarılabilir. Bu sırada kısa süreli nabız yavaşlaması, tansiyon düşmesi veya baş dönmesi olabilir. Ekip bunu izler ve gerekirse ilaçla düzenler. Boyunda kısa süreli bir baskı hissi de olabilir.
12İşlemden sonraki ilk günlerde neler olur?
İşlemin ardından tansiyon, nabız ve nörolojik muayene yakından izlenir. Şah damarına yapılan işlemlerden sonra tansiyonda dalgalanmalar görülebildiği için bu takip önemlidir. Giriş yeri de düzenli kontrol edilir.
Hafif baş veya boyun ağrısı ve giriş yerinde morarma olabilir. Hastanede kalış, ağır kaldırma ve araç kullanımına dönüş için öneriler kişiye göre verilir. Konuşma, görme ya da güçte yeni bir değişiklik fark ederseniz 112’yi arayın.
13Hangi durumlarda stent uygun olmayabilir?
Damar tamamen ve uzun süredir tıkalıysa stentle açmanın beklenen yararı sınırlı olabilir. Stent sonrasında pıhtı önleyici ilaç kullanmak gerektiği için bu ilaçları kullanamayan kişilerde stent uygun olmayabilir.
Yakın zamanda geçirilmiş büyük bir inmede işlemin zamanlaması ayrıca değerlendirilir. İleri böbrek hastalığı ve kontrast maddeye ağır reaksiyon öyküsü ise ek hazırlık gerektirir.
14Uzun dönem takipte neye bakılır?
Stent takılan bölgede zamanla yeniden daralma gelişebilir. Bu nedenle düzenli kontroller planlanır; bu kontroller çoğu zaman doppler ultrasonla yapılır. Kontrol aralıkları kişiye ve kullanılan yönteme göre belirlenir.
Stent darlığı açar ama damar sertliğini ortadan kaldırmaz. Tansiyon, şeker ve kolesterolün kontrolü, sigaranın bırakılması ve önerilen ilaçların düzenli kullanımı, tedavinin sonucunu korumanın temelidir. Karşı taraftaki şah damarı ve diğer damarlar da takipte göz önünde tutulur.
15Tetkiklerinizi birlikte değerlendirelim
Acil belirtiniz yoksa planlı değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. İnme tedavisi ve anjiyografi sayfaları da süreci anlamanıza yardımcı olabilir.
