01İnmede neden hızlı davranmak gerekir?
İnme, beynin bir bölümünün kan akımının kesilmesi veya beyinde kanama olması nedeniyle gelişebilir. Dışarıdan bakarak bu iki durumu ayırmak mümkün değildir. Hastanede muayene ve görüntüleme gerekir.
Tedavi kararı yalnız belirtilerin şiddetine göre verilmez. Başlangıç zamanı, tıkanan damar ve beyin dokusunun durumu birlikte değerlendirilir.
02Trombektomi nedir?
Trombektomi, uygun hastalarda beyin damarını tıkayan pıhtının damar içinden çıkarılması işlemidir. İnce bir kateterle pıhtıya ulaşılır. Pıhtı, özel araçlarla tutulabilir veya emilerek alınabilir.
Bu yöntem her inmede kullanılmaz. Özellikle belirli büyük damar tıkanıklıklarında değerlendirilir. Beyin kanamasına bağlı inmelerde yaklaşım farklıdır.
03Acil değerlendirme nasıl ilerler?
Acil ekip belirtilerin başlangıcını, kullanılan ilaçları ve sağlık geçmişini öğrenir. Tomografi veya MR ile kanama, tıkanıklık ve beyin dokusunun durumu araştırılır.
Uygun hastalarda damar yoluyla pıhtı eritici ilaç, trombektomi veya bu yöntemlerin birlikte kullanılması değerlendirilebilir. Bir tedavinin uygun olmaması, diğerinin de kesin olarak uygun olmadığı anlamına gelmez.
Belirtilerin ne zaman başladığı bilinmiyorsa kişinin en son ne zaman normal görüldüğü önemlidir. Bu bilgiyi 112 ekibiyle paylaşın; ancak bilgileri toplamak için aramayı geciktirmeyin.
04İşlem sırasında ne yapılır?
Uygun bir atardamardan girilerek, anjiyografi görüntüleri altında tıkalı beyin damarına ulaşılır. Pıhtı çıkarılmaya ve kan akımı yeniden sağlanmaya çalışılır. Anestezi yaklaşımı acil durum ve hastanın ihtiyaçlarına göre seçilir.
Damardaki akımın yeniden sağlanması, bütün belirtilerin hemen düzeleceğini garanti etmez. Beynin etkilenme düzeyi ve tedaviye kadar geçen süre sonucu etkiler. Kanama, damar hasarı ve yeni pıhtı oluşması işlemin olası risklerindendir.
05İşlemden sonra süreç biter mi?
İnme ünitesi veya yoğun bakım izlemi gerekebilir. Solunum, tansiyon, yutma ve hareket gibi işlevler değerlendirilir. İhtiyaç varsa rehabilitasyon planlanır.
İnmeye yol açan neden araştırılır. Kalp ritmi, şah damarları ve diğer risk etkenleri incelenebilir. Tekrar inme riskini azaltmaya yönelik ilaç ve yaşam düzeni önerileri kişiye göre hazırlanır.
06Hasta yakını olarak ne yapabilirsiniz?
- 112’yi arayın ve bulunduğunuz yeri açıkça söyleyin.
- Belirtilerin başladığı veya kişinin en son normal görüldüğü zamanı paylaşın.
- Varsa ilaç listesini, özellikle kan sulandırıcı bilgisini ekibe iletin.
- Yutma güçlüğü olabileceği için yiyecek, içecek veya kendi kararınızla ilaç vermeyin; 112’nin yönlendirmesini izleyin.
07İnme belirtileri nasıl tanınır?
Belirtileri hızlı tanımak için yüz, kol, konuşma ve zaman sırasıyla düşünmek işe yarar. İngilizce baş harflerinden dolayı bu yaklaşım FAST olarak da bilinir.
- Yüz: Kişiden gülümsemesini isteyin. Ağzın bir tarafı kayıyor mu?
- Kol: İki kolunu birlikte kaldırmasını isteyin. Bir kol düşüyor ya da hiç kalkmıyor mu?
- Konuşma: Basit bir cümleyi tekrarlamasını isteyin. Konuşması bozuk, anlaşılmaz ya da anlamsız mı?
- Zaman: Bunlardan biri varsa hemen 112’yi arayın ve belirtilerin fark edildiği saati aklınızda tutun.
Tek gözde ani görme kaybı, ani denge kaybı veya yürüyememe, yutma güçlüğü ve daha önce yaşanmamış şiddette ani baş ağrısı da inme belirtisi olabilir. Bu belirtilerden herhangi biri olduğunda da yol aynıdır: 112.
Belirtiler birkaç dakika içinde kendiliğinden geçebilir. Buna geçici iskemik atak (TIA) denir ve yakın zamanda kalıcı bir inmenin habercisi olabilir. Belirtiler geçmiş olsa da acil değerlendirme gerekir.
08Kimlerde inme riski daha yüksektir?
Yüksek tansiyon, kalp ritim bozukluğu (özellikle atriyal fibrilasyon), şeker hastalığı, sigara ve yüksek kolesterol inme riskini artıran başlıca etkenlerdir. Şah damarında daralma ve daha önce geçirilmiş inme ya da geçici iskemik atak da riski yükseltir.
Bu etkenlerin bilinmesi acil anda da işe yarar. Kişinin hangi hastalıkları olduğunu ve hangi ilaçları kullandığını bilmek, acil ekibin tedavi seçimini kolaylaştırır.
09Pıhtı eritici ilaç ile trombektomi nasıl birlikte düşünülür?
İskemik inme, beyin damarının bir pıhtıyla tıkanmasıyla oluşan inme türüdür. Bu tabloda iki temel tedavi yolu vardır: damar yolundan verilen pıhtı eritici ilaç (trombolitik) ve pıhtının kateterle çıkarılması (mekanik trombektomi).
Pıhtı eritici ilaç acil serviste damar yolundan verilir ve daha dar bir zaman aralığında uygulanabilir. Büyük bir damar tıkalıysa ilaç tek başına yeterli olmayabilir. Bu durumda trombektomi gündeme gelir.
Trombektomi, seçilmiş hastalarda ilaca göre daha geç saatlerde de değerlendirilebilir. Bu, beklenebileceği anlamına gelmez. Geçen her dakika etkilenen beyin dokusunu artırabileceği için hedef, kişiyi mümkün olan en kısa sürede uygun bir merkeze ulaştırmaktır.
Uygun hastalarda iki yöntem birlikte kullanılabilir; birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır. Hangisinin ya da hangi birleşimin uygun olduğuna acil serviste nöroloji ve girişimsel radyoloji ekipleri birlikte karar verir.
10Pıhtıyı çıkarmak için hangi araçlar kullanılır?
İki tür araç sık kullanılır. Stent retriever adı verilen ağ biçimli cihaz pıhtının içinden geçirilip açılır, pıhtıyı kavrar ve geri çekilir. Aspirasyon kateteri ise pıhtının önüne getirilir ve pıhtıyı emerek alır.
Bazı hastalarda iki yöntem birlikte uygulanır ve gerekirse deneme tekrarlanır. Damar açıldıktan sonra kontrol görüntüsü alınır. Tıkanıklığın altında bir damar darlığı saptanırsa balon veya stent gibi ek işlemler gerekebilir.
11Hangi durumlarda trombektomi uygun olmayabilir?
Görüntülemede beyin kanaması saptanırsa trombektomi yapılmaz; kanamalı inmenin tedavisi farklı yürütülür. Beyin dokusunda geniş ve kalıcı hasar oluşmuşsa işlemden beklenen yarar sınırlı kalabilir.
Küçük damar tıkanıklığına bağlı daha hafif tablolarda ilaç tedavisi ve izlem tercih edilebilir. Damar yapısı nedeniyle kateterle tıkanıklığa ulaşılamaması da işlemi sınırlayabilir. Kişinin genel durumu, yarar ve risk dengesinde her zaman göz önünde tutulur.
12Hastanedeki ilk günlerde neler olur?
İşlemden sonra kişi çoğu zaman inme ünitesinde veya yoğun bakımda yakından izlenir. Tansiyon, bilinç durumu ve nörolojik muayene sık aralıklarla tekrarlanır. Kanama veya beyin dokusunda şişme olup olmadığını görmek için kontrol beyin görüntülemesi yapılabilir.
Yutma güvenle yapılabiliyor mu, bu ağızdan beslenmeye başlamadan önce değerlendirilir. Gerekirse fizyoterapi, konuşma ve yutma terapisi erken dönemde planlanır. Taburculuktan sonra rehabilitasyonun evde mi, bir rehabilitasyon merkezinde mi sürdürüleceği kişinin ihtiyacına göre belirlenir.
İyileşmenin hızı ve düzeyi kişiden kişiye değişir. Tıkanan damarın yeri, tedaviye kadar geçen süre ve kişinin genel sağlık durumu bu süreci etkiler.
13İşlemin riskleri nasıl değerlendirilir?
Trombektomi acil koşullarda yapılan bir işlemdir ve riskleri, işlem yapılmadığında beklenen beyin hasarıyla birlikte tartılır. Giriş yerinde morarma ve hassasiyet sık görülür.
Daha seyrek olarak damar duvarında yaralanma veya kasılma, pıhtıdan kopan bir parçanın başka bir damar dalına gitmesi, giriş yerinde kanama ve kontrast maddeye bağlı böbrek sorunları gelişebilir. Tedavi edilen bölgede kanama ve damarın yeniden tıkanması daha nadir ama ciddi risklerdir.
14Bilmeniz gereken birkaç terim
- İskemik inme: Damar tıkanmasına bağlı inme.
- Kanamalı inme: Beyin içinde veya çevresinde kanamaya bağlı inme.
- Trombolitik: Damar yolundan verilen pıhtı eritici ilaç.
- Trombektomi: Pıhtının kateterle çıkarılması.
- Geçici iskemik atak (TIA): Belirtileri kendiliğinden düzelen, ancak ciddi bir uyarı olarak kabul edilen dolaşım bozukluğu.
15İnme sonrası planlı takip
Acil tedavi tamamlandıktan sonra damar bulguları ve kontrol ihtiyacı için iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz. Şah damarı darlığı hakkında da bilgi alabilirsiniz. Yeni veya tekrarlayan belirtilerde yeniden 112’yi arayın.
