Buerger Hastalığı

01Buerger hastalığı nedir?

Buerger hastalığı, el ve ayaklardaki ince damarların duvarında iltihap gelişmesi ve damar içinde pıhtı oluşmasıyla giden bir tablodur. İltihap damarı içeriden daraltır, pıhtı da kalan boşluğu kapatır. Sonuçta parmaklara giden kan azalır.

Hastalığın tıbbi adı tromboangiitis obliterans. Adın üç parçası tabloyu özetler: trombo pıhtı, anjiit damar iltihabı, obliterans tıkanma demektir. Damar sertliğinden farklı olarak burada damar duvarında kolesterol plağı değil, hücresel bir iltihap yanıtı vardır.

Tutulum genellikle uçtan başlar. Önce parmak damarları, sonra el bileği ve ayak bileği düzeyindeki damarlar etkilenir. Kalça ve uyluk gibi büyük damarlar çoğunlukla açık kalır. Hastalık ataklarla ilerler; sessiz dönemler ile alevlenme dönemleri birbirini izler.

Buerger hastalığı, damar hastalıkları içinde ayrı bir başlık olarak değerlendirilir. Diğer damar tabloları ile karşılaştırmak için damar hastalıkları sayfasındaki genel çerçeveye bakabilirsiniz.

02Buerger hastalığı neden olur?

Hastalığın kesin mekanizması tam olarak çözülmüş değildir. Bilinen tek güçlü tetikleyici tütün kullanımıdır. Sigara, sarma tütün, pipo, nargile ve çiğneme tütünü dahil her biçimi tabloyla ilişkilendirilmiştir.

Tütün maruziyetinin damar duvarında bağışıklık kökenli bir yanıt başlattığı, bu yanıtın damar iç yüzeyini bozup pıhtılaşmayı kolaylaştırdığı düşünülür. Hastalık, tütünü bırakan kişilerde büyük ölçüde durur; kullanıma devam edenlerde ilerler. Bu ilişki, nedensellik açısından tıptaki en net damar örneklerinden biridir.

Tütün dışında kesinleşmiş bir risk faktörü tanımlanmamıştır. Genetik yatkınlık, ağız içi bakteri yükü ve bazı bağışıklık göstergeleri araştırılan başlıklar arasındadır, ancak hiçbiri tanı ölçütü haline gelmemiştir.

Hastalık tipik olarak genç erişkinlerde başlar. Klasik tanımda başlangıç yaşı 45 ile 50 arasında bir eşiğin altındadır ve erkeklerde daha sık bildirilmiştir; kadınlardaki sıklık tütün kullanımının artmasıyla değişmektedir [kaynak doğrulanacak].

03Buerger hastalığı belirtileri nelerdir?

İlk şikâyet çoğu kişide parmaklarda soğukluk ve renk değişimidir. Soğuğa çıkınca parmaklar önce beyazlar, sonra morarır. Isınınca kızarır ve zonklar. Bu üç renkli değişim, hastalığın erken uyarısıdır.

Bir diğer erken bulgu, kol veya bacakta kullanmakla gelen ağrıdır. Ayak tabanında veya baldırda yürürken başlayan, durunca geçen ağrı sık görülür. Buerger hastalığında bu ağrının ayağın ön kısmında ve tabanında yoğunlaşması tipiktir, çünkü tutulum diz altındaki ince damarlardadır.

İlerlemiş dönemde ne olur?

Hastalık ilerledikçe ağrı yürürken değil, dinlenirken de ortaya çıkar. Gece yatakta bacağı yatay tutunca artan, ayağı yataktan sarkıtınca hafifleyen ağrı, kan akımının belirgin biçimde azaldığını gösterir. Parmak uçlarında geç kapanan yara, siyahlaşma ve doku kaybı bu dönemin bulgularıdır.

Toplardamar tutulumu da tabloya eşlik edebilir. Bacakta veya kolda deri altında elle hissedilen, kırmızı ve hassas bir damar hattı belirir, birkaç gün sonra kaybolup başka bir yerde tekrarlar. Buna gezici yüzeyel damar iltihabı denir ve Buerger hastalığının ayırt edici bulgularından biridir.

Belirtilerin iki elde ve iki ayakta birden aranması gerekir. Buerger hastalığında dört uzuvdan en az ikisinde bulgu olması sık rastlanan bir durumdur ve tanıyı destekler.

Alt bacaktaki dolaşım şikâyetlerini daha ayrıntılı okumak isterseniz bacak damar tıkanıklığı belirtileri yazısı belirti ve evre ayrımını tek tek ele alıyor.

04Buerger hastalığı damar sertliğinden nasıl ayrılır?

İki tablo da bacakta ağrı ve yara yapar, ancak hasta profili ve damar tutulumu farklıdır. Ayrımı yapmak tedavi planını doğrudan değiştirir.

Bu ayrım her zaman kolay olmaz. Uzun süre tütün kullanan orta yaşlı bir kişide iki tablo bir arada bulunabilir. Bu durumda tanı, görüntüleme ve laboratuvar bulgularının tamamı değerlendirilerek konur.

05Tanı nasıl konur?

Tanı tek bir testle konmaz. Öykü, muayene, damar görüntülemesi ve diğer hastalıkların dışlanması bir arada değerlendirilir.

Muayene ve basit ölçümler. Ayak bileği ve el bileğinde nabız kontrolü yapılır. Kol ile ayak bileği tansiyonunun oranı olan ayak bileği kol indeksi ölçülür. Parmak basıncı ölçümü, uç damar tutulumunda daha bilgi vericidir.

Görüntüleme. Renkli Doppler ultrason ilk basamaktır, ağrısızdır ve ışın içermez. Damar haritasının ayrıntılı çıkarılması gerektiğinde BT anjiyografi, MR anjiyografi veya kateter anjiyografi tercih edilir. Anjiyografi hem tanıyı netleştirir hem de girişimsel tedavi planına zemin hazırlar.

Dışlama testleri. Şeker, kolesterol, böbrek fonksiyonları, pıhtılaşma testleri ve bağ dokusu hastalıklarına yönelik bağışıklık testleri istenir. Kalpten uç damarlara pıhtı atma ihtimali için ekokardiyografi gerekebilir.

Klinikte yaygın kullanılan tanı ölçütleri şu başlıkları içerir. Ölçüt setleri kaynağa göre küçük farklar gösterir [kaynak doğrulanacak].

06Sigarayı bırakmak neden tek etkili adım?

Buerger hastalığında hastalığın ilerleyişini durdurduğu gösterilmiş tek yaklaşım tütünü tamamen bırakmaktır. İlaçlar ağrıyı azaltabilir, girişimler kan akımını iyileştirebilir, ancak tütün devam ettiği sürece hastalık yeni damar segmentlerini tutmaya devam eder.

Azaltmak yetmez. Günde birkaç sigara, ara sıra nargile veya elektronik sigara kullanımı da maruziyeti sürdürür. Hedef sıfır tütündür.

Bırakma sürecinde yalnız kalmamak sonucu değiştirir. Sigara bırakma polikliniği desteği, davranışsal danışmanlık ve hekim değerlendirmesi sonrası uygun görülen ilaç desteği birlikte planlanabilir. Nikotin yerine koyma ürünlerinin bu hastalıkta kullanımı tartışmalıdır ve hekim kararına bırakılır.

07Buerger hastalığında tedavi nasıl planlanır?

Tedavi üç başlıkta yürür: tütünün bırakılması, dokunun korunması ve akımın iyileştirilmesi. İlk başlık her hastada geçerlidir. Diğer ikisi hastanın kliniğine göre şekillenir.

Koruyucu ve destekleyici yaklaşımlar. Soğuktan korunma, uygun ayakkabı, yara bakımı ve ağrı kontrolü temel adımlardır. Damar genişletici ilaçlar ve pıhtı önleyiciler, hekim değerlendirmesi sonrası seçilmiş hastalarda gündeme gelir.

Girişimsel yaklaşımlar. Damar tutulumu uygun düzeyde olan hastalarda, kateter yoluyla balon veya stent uygulanarak akımın artırılması denenebilir. Buerger hastalığında damarlar ince ve yaygın tutulumlu olduğu için bu işlemler her hastada mümkün olmaz; uygunluk anjiyografi bulgularına ve hasta seçimine bağlı olarak belirlenir. Bu grup işlemlerin nasıl yapıldığını, kimlere uygun olduğunu ve sonrasında neler beklendiğini periferik arter hastalığı stent tedavisi sayfasında ayrıntılı anlattık.

Cerrahi seçenekler. Bypass cerrahisi, hedef damarın açık olduğu sınırlı sayıda hastada düşünülür. Doku kaybı geri dönüşsüz hale gelmişse, kaybı sınırlamak amacıyla parmak veya uzuv düzeyinde cerrahi kararı gündeme gelebilir.

Aşağıdaki künye, girişimsel damar değerlendirmesi ve tedavisi planlanan hastalarda tipik olarak konuşulan başlıkları toplar. Değerler hastaya ve işlemin kapsamına göre değişir.

08Günlük el ve ayak bakımı kontrol listesi

Bu liste tedavi yerine geçmez. Amacı, küçük yaraların büyümesini önlemek ve sorunu erken fark etmektir.

1. Her akşam ayaklarınızı ışıklı ortamda inceleyin. Parmak aralarını ve tabanı ayna ile kontrol edin.
2. Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın, sıcaklığı elinizle deneyin. Suyu ayağınızla test etmeyin.
3. Yıkadıktan sonra parmak aralarını kurulayın, nemli bırakmayın.
4. Tırnakları düz kesin, köşelerini oymayın.
5. Nasır ve sertlikleri kendiniz kesmeyin, bandı ve nasır ilacını kullanmayın.
6. Dikişsiz, pamuklu çorap tercih edin, çorabın lastiği bacağı sıkmasın.
7. Ayakkabıyı giymeden önce içine elinizi sokun, yabancı cisim olup olmadığına bakın.
8. Çıplak ayakla yürümeyin, evde de terlik kullanın.
9. Elleri ve ayakları soğuktan koruyun, kışın eldiven ve kalın çorap kullanın.
10. Sıcak su torbası, elektrikli battaniye ve şofben başında ısınma gibi doğrudan ısı kaynaklarından uzak durun.
11. Yeni bir kızarıklık, çatlak veya yara gördüğünüzde bekleme süresi başlatmayın, aynı hafta içinde hekiminize gösterin.

Hekiminize sorabilecekleriniz

• Damar tutulumum hangi düzeyde ve hangi damarlarda?
• Ayak bileği kol indeksim ve parmak basınç değerlerim nedir?
• Girişimsel tedaviye uygun bir damar yapım var mı?
• Şu anda kullandığım ilaçların bu hastalıktaki yeri nedir?
• Sigara bırakma desteği için nereye yönlendirilebilirim?
• Ne sıklıkla Doppler kontrolüne gelmeliyim?

09Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki bulgular, aynı gün ya da en geç birkaç gün içinde damar değerlendirmesi gerektirir.

• Dinlenirken başlayan, geceleri artan ayak veya el ağrısı
• Ayak parmaklarında veya el parmaklarında kapanmayan yara
• Parmak ucunda mor veya siyah renk değişimi
• Bir uzuvda ani başlayan soğukluk, solukluk ve his kaybı
• Yara çevresinde kızarıklığın yayılması, kötü koku, akıntı veya ateş
• Yürüme mesafenizin haftalar içinde belirgin biçimde kısalması

Ani başlayan soğukluk, solukluk, uyuşma ve şiddetli ağrının birlikte olması damarın aniden kapandığını düşündürür. Bu tablo bekletilmez, en yakın acil servise başvurulmalıdır.