01Bacak damar tıkanıklığı (periferik arter hastalığı) nedir?
Bacak damar tıkanıklığı, kalpten bacaklara kan taşıyan atardamarların iç yüzeyinde plak birikmesi sonucu damar çapının daralması ve ileri evrede tamamen kapanmasıdır. Kaslara ulaşan kan miktarı azaldığı için önce yürürken, hastalık ilerlediğinde ise dinlenme sırasında bile ağrı ortaya çıkar.
Tıkanıklık karın aortunun alt ucundan ayak damarlarına kadar herhangi bir seviyede olabilir. Kalça ve kasık bölgesindeki büyük damarları tutan biçim aorta iliak tıkayıcı hastalık olarak adlandırılır ve kalça ile uyluk kaslarında ağrıya yol açar. Diz altındaki ince damarların tutulumu ise özellikle şeker hastalarında ayak yarası riskini artırır.
Kimlerde daha sık görülür?
- Sigara içenler ve uzun süre içmiş olanlar
- Şeker hastaları
- Yüksek tansiyon ve kolesterol yüksekliği bulunanlar
- İleri yaş grubundaki kişiler
- Böbrek yetmezliği ve diyaliz hastaları
- Hareketsiz yaşam süren, aşırı kilolu kişiler
- Ailesinde erken yaşta damar hastalığı öyküsü olanlar
Belirtileri
- Yürürken baldır, uyluk veya kalçada ortaya çıkan, durunca geçen kramp tarzı ağrı
- Yürüme mesafesinin zamanla kısalması
- Ayakta ve parmaklarda soğukluk, solukluk veya morarma
- Gece yatarken artan, bacağı sarkıtınca hafifleyen ağrı
- Bacakta tüy dökülmesi, ciltte incelme, tırnaklarda kalınlaşma
- İyileşmeyen ayak veya parmak yarası
- Ayak nabızlarının zayıflaması ya da alınamaması
Belirtilerin ayrıntısı ve ayırıcı tanısı için bacak damar tıkanıklığı belirtileri yazısı okunabilir. Genişlemiş yüzeyel toplardamarlara bağlı şikâyetler farklı bir tablodur ve varis tedavisi sayfasında ele alınır.
Yürüme mesafesi kısalıyorsa, ayakta gece ağrısı başladıysa, ayakta iyileşmeyen bir yara veya renk değişikliği varsa vakit kaybetmeden değerlendirme gerekir. Ayakta ani başlayan şiddetli ağrı, solukluk, uyuşma ve hareket kaybı damarın ani tıkanmasına işaret eder ve acil başvuru gerektirir.
02Balon anjiyoplasti ve stent tedavisi nedir?
Balon anjiyoplasti, daralmış damar bölgesine kılavuz tel üzerinden ilerletilen bir balonun şişirilerek damar çapının genişletilmesi işlemidir. Stent, genişletilen bölgeyi açık tutmak için yerleştirilen ince metal örgüdür. Bazı damar bölgelerinde balon tek başına yeterli olurken, geri çökme eğilimi gösteren yapılarda stent tercih edilir.
Uygulamada damarın yerleşimine göre farklı araçlar kullanılır: ilaç kaplı balonlar, ilaç salınımlı stentler ve plak temizleyici (aterektomi) sistemleri bunlar arasındadır. Damar haritası önce anjiyografi ile çıkarılır, tedavi planı bu görüntülere göre yapılır.
Girişimsel radyolojide bu işlemler damar içinden, milimetrik giriş noktalarıyla yürütülür. Bacakta geniş cerrahi kesi açılmadığı için şeker hastalığı, kalp yetmezliği veya böbrek hastalığı bulunan hastalarda da uygulanabilir. Aynı yaklaşım, şeker hastalığına bağlı ayak yaralarında dolaşımın yeniden sağlanması için de kullanılır; ayrıntısı diyabetik ayak ve damar tedavisi sayfasındadır.
03Stent tedavisi nasıl yapılır?
İşlem anjiyografi ünitesinde, kesintisiz görüntüleme altında yapılır. Hasta uyanıktır ve ekipla iletişim kurabilir.
Adım adım işlem akışı
- Hasta anjiyografi masasına sırtüstü yatırılır, damar yolu açılır, tansiyon ve nabız takibi başlatılır.
- Kasık bölgesi temizlenip steril örtülür ve lokal anestezi uygulanır. Bu aşamada kısa süreli bir yanma hissedilir, sonrasında bölge uyuşur.
- Atardamara ince iğneyle girilir ve damar içine çalışma kılıfı yerleştirilir. İşlem boyunca kesi açılmaz.
- Kontrast madde verilerek anjiyografi alınır; darlığın yeri, uzunluğu ve alt damarların durumu ekranda görüntülenir. Kontrast verilirken bacakta kısa süreli sıcaklık hissi olağandır.
- Kılavuz tel darlığın içinden geçirilir, üzerinden balon ilerletilerek darlık bölgesinde şişirilir. Balon şişirilirken birkaç saniye süren baskı veya gerginlik hissedilebilir.
- Sonuç yeterli değilse veya damar geri çökerse aynı bölgeye stent yerleştirilir ve balonla oturtulur.
- Kontrol anjiyografisi ile kan akımının ayak seviyesine ulaşıp ulaşmadığı değerlendirilir.
- Kılıf çıkarılır, giriş yerine kapatma cihazı uygulanır veya elle basınç yapılır, ardından basınçlı pansuman ile hasta odaya alınır.
04Kimlere uygulanır?
- Yürüme mesafesi kısalmış, günlük yaşamı kısıtlanmış hastalar
- Dinlenme sırasında bacak ve ayak ağrısı tarif eden hastalar
- İyileşmeyen ayak yarası veya doku kaybı bulunan hastalar
- Şeker hastalığına bağlı diz altı damar tutulumu olanlar
- Aorta iliak seviyede darlık saptanan hastalar
- Baypas cerrahisi için yüksek riskli kabul edilen hastalar
- Daha önce yapılan baypas veya stentte yeniden darlık gelişen hastalar
Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Ayak bileği kol basınç indeksi, Doppler ultrason ve BT anjiyografi bulguları birlikte değerlendirilir.
05Kimlere uygulanmaz?
| Durum | Sınıf | Açıklama |
|---|---|---|
| Aktif ve kontrolsüz bacak enfeksiyonu | Kesin | Önce enfeksiyon tedavisi uygulanır |
| Bacakta geri dönüşü olmayan yaygın doku kaybı | Kesin | Tedavi hedefi değişir, farklı yaklaşım planlanır |
| Kontrast maddeye ağır alerjik reaksiyon öyküsü | Göreceli | Hazırlık protokolü veya alternatif görüntüleme değerlendirilir |
| İleri böbrek yetmezliği | Göreceli | Kontrast miktarı azaltılır, koruyucu önlemler alınır |
| Kontrol altına alınamayan kanama bozukluğu | Göreceli | Pıhtılaşma düzeltildikten sonra planlanır |
| Gebelik | Göreceli | Radyasyon nedeniyle zorunlu olmadıkça ertelenir |
| Tedaviye uyum sağlanamaması, sigaranın sürdürülmesi | Göreceli | İşlem sonrası açıklığı doğrudan etkiler |
← Yana kaydırın
06İşlem öncesi hazırlık
- Kullanılan ilaçların tamamı hekime bildirilir, kan sulandırıcı düzeni hekim tarafından belirlenir
- Kan sayımı, böbrek fonksiyon ve pıhtılaşma testleri yapılır
- Doppler ultrason veya BT anjiyografi sonuçları hazır bulundurulur
- Kontrast madde ve ilaç alerjisi sorgulanır
- Şeker hastalarında kullanılan ilaçlar için ayrı talimat verilir
- İşlemden önce genellikle 4 ile 6 saatlik açlık istenir
- Kasık bölgesi temizliği yapılır
- İşlem günü refakatçi ile gelinir, taburculuk sonrası araç kullanılmaz
07İşlem sonrası: iyileşme süreci
| Dönem | Beklenen durum | Dikkat edilmesi gerekenler |
|---|---|---|
| İlk 4 ile 6 saat | Yatak istirahati, giriş bacağı düz tutulur | Pansuman kontrol edilir, bol sıvı alınır |
| Aynı gün akşamı | Ayağa kalkma ve kısa yürüyüş | Kasıkta şişlik veya kanama bildirilir |
| 1. gün | Çoğu hastada taburculuk | İlaç düzeni ve yürüyüş programı öğrenilir |
| 2. ile 5. gün | Günlük yaşama dönüş | Ağır kaldırma ve zorlayıcı egzersizden kaçınılır |
| 1. hafta | Yürüme mesafesinde artış hissedilebilir | Giriş yeri kuru ve temiz tutulur |
| 1. ay | Kontrol muayenesi ve Doppler ultrason | Kan sulandırıcı tedaviye ara verilmez |
| 6. ay ve sonrası | Planlanan aralıklarla damar takibi | Sigara bırakılır, yürüyüş programı sürdürülür |
← Yana kaydırın
İşlem sonrası tedavinin kalıcılığı büyük ölçüde risk faktörlerinin kontrolüne bağlıdır. Sigaranın bırakılması, kan şekeri ve kolesterol düzenlemesi, düzenli yürüyüş programı ve reçete edilen kan sulandırıcı tedavinin sürdürülmesi damarın açık kalmasını destekler.
08Riskler ve olası komplikasyonlar
Beklenen ve genellikle geçici olanlar
- Giriş bölgesinde hassasiyet ve morarma
- Kontrast verilirken kısa süreli sıcaklık hissi
- İşlem sonrası bir iki gün süren yorgunluk
Seyrek görülenler
- Giriş yerinde kanama, hematom veya yalancı anevrizma
- Kontrast maddeye bağlı geçici böbrek fonksiyon bozukluğu
- Damar iç tabakasında ayrılma (diseksiyon) ve ek stent gereksinimi
- Tedavi edilen bölgede zamanla yeniden darlık gelişmesi
Nadir görülenler
- Plak parçasının uç damarlara kaçması ve ani dolaşım bozukluğu
- Damar yaralanması ve cerrahi onarım gereksinimi
- Alerjik reaksiyon
- Giriş yerinde enfeksiyon
Giriş bölgesinde hızla büyüyen şişlik veya durmayan kanama, bacakta ani soğuma, solukluk, uyuşma ve hareket kaybı, ayak parmaklarında ani morarma, artan ağrı, ateş veya yara yerinden akıntı.
09Stent tedavisi ile baypas cerrahisi karşılaştırması
| Başlık | Balon ve stent (endovasküler) | Baypas cerrahisi |
|---|---|---|
| Kesi | İğne giriş yeri, dikiş gerekmez | Bacak boyunca cerrahi kesiler |
| Anestezi | Lokal anestezi, gerektiğinde sedasyon | Genel veya spinal anestezi |
| Hastanede kalış | Aynı gün veya 1 gece | Belirgin olarak daha uzun |
| İyileşme | Günler içinde günlük yaşama dönüş | Haftalarla ifade edilen toparlanma |
| İz | Görünür iz beklenmez | Kalıcı ameliyat izi |
| Tekrarlanabilirlik | Gerektiğinde yeniden uygulanabilir | Tekrar cerrahi teknik olarak zordur |
← Yana kaydırın
Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır.
Sayfada geçen tıbbi terimler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Ateroskleroz | Damar sertliği, damar duvarında plak birikmesi |
| Kladikasyo | Yürürken ortaya çıkan, dinlenmeyle geçen bacak ağrısı |
| Anjiyoplasti | Damarın balonla genişletilmesi |
| Stent | Damarı açık tutan ince metal örgü |
| Aterektomi | Damar içindeki plağın özel bir cihazla temizlenmesi |
| Doppler ultrason | Kan akımını ses dalgalarıyla ölçen inceleme |
| Ayak bileği kol indeksi | Ayak ve kol tansiyonunun oranlanmasıyla yapılan dolaşım testi |
| Restenoz | Tedavi edilen damarda yeniden darlık gelişmesi |
← Yana kaydırın
Bu işlemin size uygun olup olmadığı, mevcut görüntülemeleriniz ve muayene sonrasında belirlenir. Değerlendirme için randevu talebi oluşturabilir veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
