01Diyabetik ayak nedir?
Diyabetik ayak, uzun süreli şeker hastalığında üç etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan bir tablodur: sinirlerdeki duyu kaybı (nöropati), atardamarlardaki tıkanıklık (iskemi) ve bunların zemininde gelişen enfeksiyon. Duyu kaybı nedeniyle ayaktaki bir sürtünme, nasır veya küçük kesi fark edilmez; dolaşım yetersiz olduğu için bu küçük hasar kapanmaz ve derinleşir.
Şeker hastalığında damar tutulumunun kendine özgü bir dağılımı vardır. Tıkanıklık çoğunlukla diz altındaki ince damarlarda ve ayak damarlarında, uzun segmentler halinde görülür. Bu yerleşim, tedavinin neden ayrı bir uzmanlık gerektirdiğini açıklar.
Kimlerde daha sık görülür?
- Şeker hastalığı süresi uzun olan kişiler
- Kan şekeri düzenli kontrol altına alınamayanlar
- Sigara içenler
- Böbrek yetmezliği ve diyaliz hastaları
- Daha önce ayak yarası veya parmak kaybı yaşamış olanlar
- Ayakta şekil bozukluğu, nasır veya tırnak batması bulunanlar
- Görme kaybı nedeniyle ayağını kendi kontrol edemeyen kişiler
Belirtileri
- Ayakta uyuşma, karıncalanma, yanma veya duyu kaybı
- Ayak ve parmaklarda soğukluk, solukluk, morarma
- Gece yatarken artan, bacağı sarkıtınca hafifleyen ağrı
- Ayak nabızlarının zayıflaması
- Nasır altında açılan, kapanmayan yara
- Yaradan gelen akıntı, kötü koku, çevresinde kızarıklık ve şişlik
- Tırnak ve ciltte kalınlaşma, tüy dökülmesi
Duyu kaybı bulunan hastalarda ağrı olmayabilir. Ağrının olmaması dolaşımın iyi olduğu anlamına gelmez; bu nedenle ayak yarası bulunan her hastada damar değerlendirmesi yapılır. Genel damar tıkanıklığı bulguları için bacak damar tıkanıklığı belirtileri yazısı okunabilir.
Ayakta bir hafta içinde küçülmeyen yara, yarada akıntı ve kötü koku, çevresinde yayılan kızarıklık, ateş, ayakta ani renk değişikliği veya gece geçmeyen ağrı varsa gecikmeden başvurulmalıdır. Diyabetik ayakta günler önemlidir; erken damar değerlendirmesi tedavi seçeneklerini genişletir.
02Girişimsel radyolojinin diyabetik ayaktaki rolü
Girişimsel radyolojinin diyabetik ayaktaki asıl görevi revaskülarizasyondur, yani tıkanmış bacak ve ayak damarlarının yeniden açılarak yaraya ulaşan kan akımının sağlanmasıdır. Yara bakımı, kan şekeri düzenlemesi ve enfeksiyon tedavisi ne kadar iyi yürütülürse yürütülsün, bölgeye yeterli kan gitmiyorsa yaranın kapanması beklenmez. Dolaşımın açılması bu nedenle tedavi zincirinin belirleyici halkasıdır.
İşlemler damar içinden, milimetrik giriş noktalarıyla yapılır. Kullanılan başlıca yöntemler balon anjiyoplasti, ilaç kaplı balon uygulaması, gerektiğinde stent yerleştirilmesi ve plak temizleyici sistemlerdir. Aynı teknik altyapı periferik arter hastalığı ve stent tedavisi sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır; diyabetik ayakta fark, hedefin ayak seviyesindeki ince damarlar olmasıdır.
Tedavi planlanırken anjiyozom yaklaşımı gözetilir: ayağın her bölgesi belirli bir atardamar tarafından beslenir ve öncelikle yaranın bulunduğu bölgeyi besleyen damarın açılması hedeflenir. Damar haritası önce anjiyografi ile çıkarılır.
Diyabetik ayak tek bir bölümün işi değildir. Damar açıldıktan sonra yara bakımı, enfeksiyon tedavisi, kan şekeri düzenlemesi, ayak basıncını azaltan ortez uygulamaları ve gereken hastalarda cerrahi debridman birlikte yürütülür. Amaç, doku kaybını sınırlamak ve amputasyon riskini azaltmaktır.
03Damar açma işlemi nasıl yapılır?
İşlem anjiyografi ünitesinde, kesintisiz görüntüleme altında yapılır. Hasta uyanıktır.
Adım adım işlem akışı
- Ayak nabızları, yara bölgesi ve Doppler bulguları son kez değerlendirilir, hasta anjiyografi masasına alınır ve damar yolu açılır.
- Kasık bölgesi temizlenip steril örtülür, lokal anestezi uygulanır. Bu aşamada kısa süreli bir yanma hissedilir, ardından bölge uyuşur.
- Atardamara ince iğneyle girilir ve çalışma kılıfı yerleştirilir. Seçilmiş hastalarda ayak bileği damarından ters yönde ek giriş yapılabilir.
- Kontrast madde verilerek diz altı ve ayak damarlarının haritası çıkarılır. Kontrast verilirken bacakta kısa süreli sıcaklık hissi olağandır.
- Kılavuz tel tıkalı segmentin içinden geçirilir. Uzun tıkanıklıklarda bu aşama işlemin en uzun bölümüdür.
- Tel üzerinden ilerletilen balon, damar boyunca kademeli olarak şişirilir. Balon şişirilirken birkaç saniye süren baskı hissi tarif edilebilir.
- Sonuç yetersizse ilaç kaplı balon uygulanır veya seçilmiş bölgelere stent yerleştirilir.
- Kontrol anjiyografisi ile kan akımının yara bölgesine ulaştığı doğrulanır, kılıf çıkarılır ve giriş yerine basınçlı pansuman yapılır.
04Kimlere uygulanır?
- Ayakta iyileşmeyen yarası olan ve dolaşım yetersizliği saptanan şeker hastaları
- Dinlenme sırasında bacak ve ayak ağrısı tarif eden hastalar
- Ayak parmaklarında renk değişikliği ya da sınırlı doku kaybı bulunanlar
- Planlanan bir ayak cerrahisi öncesinde dolaşımın desteklenmesi gereken hastalar
- Diyaliz hastalığı gibi ek hastalıkları nedeniyle açık cerrahi riski yüksek olanlar
- Daha önce baypas yapılmış ve baypasında darlık gelişmiş hastalar
Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Ayak bileği ve parmak basınçları, Doppler ultrason ve BT anjiyografi bulguları birlikte değerlendirilir; şeker hastalarında damar duvarındaki kireçlenme nedeniyle tek bir ölçüme dayanılmaz.
05Kimlere uygulanmaz?
| Durum | Sınıf | Açıklama |
|---|---|---|
| Ayakta geri dönüşü olmayan yaygın doku kaybı | Kesin | Tedavi hedefi değişir, cerrahi planlama öne geçer |
| Kontrol altına alınamayan yaygın ayak enfeksiyonu | Kesin | Önce enfeksiyonun boşaltılması ve tedavisi gerekir |
| Kontrast maddeye ağır alerjik reaksiyon öyküsü | Göreceli | Hazırlık protokolü veya alternatif görüntüleme değerlendirilir |
| İleri böbrek yetmezliği | Göreceli | Kontrast azaltılır, koruyucu önlemler alınır |
| Kontrol altına alınamayan kanama bozukluğu | Göreceli | Pıhtılaşma düzeltildikten sonra planlanır |
| Hastanın işlem sırasında hareketsiz kalamaması | Göreceli | Sedasyon desteğiyle yeniden değerlendirilir |
| Yara bakımı ve takibe uyum sağlanamaması | Göreceli | Sonucu doğrudan etkilediği için ayrıca planlanır |
← Yana kaydırın
06İşlem öncesi hazırlık
- Kullanılan tüm ilaçlar bildirilir, kan sulandırıcı düzeni hekim tarafından belirlenir
- Şeker ilaçları ve insülin için işlem gününe özel talimat alınır
- Kan sayımı, açlık kan şekeri, HbA1c, böbrek fonksiyon ve pıhtılaşma testleri yapılır
- Doppler ultrason veya BT anjiyografi sonuçları hazır bulundurulur
- Yara varsa mevcut pansuman ve kültür sonuçları getirilir
- Kontrast madde ve ilaç alerjisi sorgulanır
- İşlemden önce genellikle 4 ile 6 saatlik açlık istenir
- Rahat, ayağı sıkmayan ayakkabı ile gelinir
07İşlem sonrası: iyileşme süreci
| Dönem | Beklenen durum | Dikkat edilmesi gerekenler |
|---|---|---|
| İlk 4 ile 6 saat | Yatak istirahati, giriş bacağı düz tutulur | Bol sıvı alınır, pansuman kontrol edilir |
| 1. gün | Ayağa kalkma, yara pansumanının yenilenmesi | Ayakta renk ve ısı değişimi bildirilir |
| 1. ile 2. gün | Çoğu hastada taburculuk | Kan şekeri takibi ve ilaç düzeni öğrenilir |
| İlk 2 hafta | Yarada küçülme ve zeminde canlanma izlenir | Yara üzerine basınç bindirilmez, ortez kullanılır |
| 1. ay | Kontrol muayenesi ve Doppler ultrason | Kan sulandırıcı tedaviye ara verilmez |
| 3. ay | Damar açıklığı ve yara durumu birlikte değerlendirilir | Ayak kontrolü günlük alışkanlık haline getirilir |
| Sonraki dönem | Yıllık damar takibi ve düzenli ayak muayenesi | Yeni yara riskine karşı ayakkabı seçimi gözden geçirilir |
← Yana kaydırın
Damarın açılması iyileşmenin başlangıcıdır, tek başına sonucu belirlemez. Kan şekeri kontrolü, uygun yara bakımı, basıncın yaradan uzaklaştırılması ve enfeksiyon tedavisi eş zamanlı sürdürülür.
08Riskler ve olası komplikasyonlar
Beklenen ve genellikle geçici olanlar
- Giriş bölgesinde hassasiyet ve morarma
- Kontrast verilirken kısa süreli sıcaklık hissi
- İşlem sonrası bir iki gün süren yorgunluk
Seyrek görülenler
- Giriş yerinde kanama, hematom veya yalancı anevrizma
- Kontrast maddeye bağlı böbrek fonksiyonlarında geçici bozulma
- Damar iç tabakasında ayrılma ve ek girişim gereksinimi
- Tedavi edilen damarda zamanla yeniden darlık gelişmesi
Nadir görülenler
- Plak veya pıhtı parçasının ayak damarlarına kaçması
- Damar yaralanması ve cerrahi onarım gereksinimi
- Giriş yerinde enfeksiyon
- Alerjik reaksiyon
Ayakta ani soğuma, solukluk veya morarma, hızla artan ağrı, yaradan gelen akıntının artması, çevresinde yayılan kızarıklık, yüksek ateş, titreme, giriş bölgesinde durmayan kanama veya hızla büyüyen şişlik.
09Damar açma işlemi ile baypas cerrahisi karşılaştırması
| Başlık | Balon ve stent (endovasküler) | Distal baypas cerrahisi |
|---|---|---|
| Kesi | İğne giriş yeri, dikiş gerekmez | Bacak boyunca cerrahi kesiler |
| Anestezi | Lokal anestezi, gerektiğinde sedasyon | Genel veya spinal anestezi |
| Hastanede kalış | Genellikle 1 gece | Belirgin olarak daha uzun |
| İyileşme | Günler içinde günlük yaşama dönüş | Haftalarla ifade edilen toparlanma |
| İz | Görünür iz beklenmez | Kalıcı ameliyat izi |
| Tekrarlanabilirlik | Gerektiğinde yeniden uygulanabilir | Uygun damar bulunması koşuluna bağlıdır |
← Yana kaydırın
Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır.
Sayfada geçen tıbbi terimler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Nöropati | Şeker hastalığına bağlı sinir hasarı, duyu kaybı |
| İskemi | Dokuya giden kan akımının yetersiz kalması |
| Revaskülarizasyon | Tıkalı damarın yeniden açılarak dolaşımın sağlanması |
| Anjiyoplasti | Damarın balonla genişletilmesi |
| Anjiyozom | Ayağın belirli bir atardamar tarafından beslenen bölgesi |
| Debridman | Yaradaki ölü dokunun temizlenmesi |
| Amputasyon | Doku veya uzuv kaybının cerrahi olarak sınırlandırılması |
| Doppler ultrason | Kan akımını ses dalgalarıyla ölçen inceleme |
← Yana kaydırın
Bu işlemin size uygun olup olmadığı, mevcut görüntülemeleriniz ve muayene sonrasında belirlenir. Değerlendirme için randevu talebi oluşturabilir veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
