01Varis neden oluşur?
Toplardamarlar kanı kalbe geri taşır. İçlerindeki kapakçıklar yeterli çalışmadığında kan geriye kaçabilir ve yüzeyel damarlar genişleyebilir. Bu duruma toplardamar yetmezliği eşlik edebilir.
Bacak ağrısı ve şişliğinin başka nedenleri de vardır. Her belirgin damar işlem gerektirmez; her bacak ağrısı da varisten kaynaklanmaz.
02İlk adım: Doppler ultrason
Muayene ve Doppler ultrasonla kanın akış yönü, kapakçıkların çalışması ve derin toplardamarlar incelenir. Sorunun başladığı damar ve görünen varislerle ilişkisi belirlenir.
Bu değerlendirme, hangi damarın tedavi edileceğini ve sağlam toplardamarların kan dönüşünü sağlayıp sağlayamayacağını anlamaya yardımcı olur.
03Hangi yöntemler değerlendirilir?
Uygun hastalarda hareket, günlük alışkanlıkların düzenlenmesi ve önerilen basınçta varis çorabı şikâyetlerin yönetimine katkı sağlayabilir.
İşlem gereken hastalarda damar içinden lazer veya radyofrekansla kapatma, uygun damarlara köpük ya da ilaç verilmesi ve diğer yöntemler değerlendirilir. Küçük yüzeyel damarlarla ana yüzeyel toplardamardaki kaçak aynı işlemle ele alınmayabilir. Cerrahi seçenekler de kişiye göre konuşulur.
04Damar içinden kapatma nasıl yapılır?
Ultrason eşliğinde sorunlu damara ince bir kateter yerleştirilir. Isı kullanılan yöntemlerde damar çevresine uyuşturucu içeren koruyucu sıvı uygulanabilir. Seçilen yöntemle damarın kapanması amaçlanır.
Amaç bütün toplardamarları kapatmak değil, kanın geriye kaçtığı sorunlu bölgeyi tedavi etmektir. Bazı hastalarda görünür yan damarlar için ek işlem gerekir.
05Hazırlık, riskler ve sonrası
Önceki pıhtı, damar ameliyatı ve kullanılan ilaçlar değerlendirilir. Gebelik olasılığını ve alerjileri paylaşın. Kan sulandırıcıları kendi kararınızla bırakmayın.
Morarma, hassasiyet, damar boyunca sertlik veya çekilme hissi görülebilir. Ciltte renk değişikliği, sinir etkilenmesi, yanık ve toplardamarda pıhtı oluşması olası risklerdendir. Yönteme özgü riskler önceden açıklanır.
Yürüme, varis çorabı kullanımı ve işe dönüş önerileri kişiye göre verilir. Kontrol ultrasonunda tedavi edilen damar ve dolaşım değerlendirilir. Yeni gelişen belirgin tek taraflı şişlik veya ağrıda gecikmeden değerlendirme alın; nefes darlığı veya göğüs ağrısında 112’yi arayın.
06Hangi şikâyetler varisle ilişkili olabilir?
Varis çoğu zaman gün içinde artan bir yük olarak hissedilir. Bacakta ağırlık, dolgunluk ve çabuk yorulma, akşama doğru belirginleşen ayak bileği şişliği, gece krampları ve damar hattı boyunca yanma veya kaşıntı sık anlatılan şikâyetlerdir.
İlerlemiş toplardamar yetmezliğinde ayak bileği çevresinde kahverengi renk değişikliği ve ciltte sertleşme görülebilir. Bazı hastalarda bu bölgede kolay iyileşmeyen yaralar açılabilir. Bu bulgular, sorunun yalnız görünümle sınırlı olmadığını gösterir.
Kimlerde daha sık görülür?
Ailede varis öyküsü, uzun süre ayakta kalmayı ya da hareketsiz oturmayı gerektiren işler, geçirilmiş gebelikler, fazla kilo ve ileri yaş varis gelişimiyle ilişkilendirilir. Hormon içeren ilaç kullanımı ve daha önce bacakta derin toplardamar pıhtısı (derin ven trombozu) geçirilmiş olması da değerlendirmede sorulur.
Bu etkenlerin bulunması herkeste varis gelişeceği anlamına gelmez. Ancak görüşmede paylaşılmaları, şikâyetlerin nedenini ve tedavi sonrası takibin nasıl planlanacağını anlamaya yardımcı olur.
Ne zaman gecikmeden başvurmalı?
Bacakta tek taraflı, yeni başlayan şişlik, kızarıklık, sıcaklık ve baldırda gerginlik derin ven trombozunu düşündürebilir. Bu durumda randevu beklemeden değerlendirme alın. Varis damarından kanama, damar hattında sert ve ağrılı kızarıklık ya da ayak bileğinde açılan yara da ertelenmemesi gereken durumlardır. Nefes darlığı veya göğüs ağrısı eşlik ederse 112’yi arayın.
07Yöntemler birbirinden nasıl ayrılır?
Damar içinden yapılan yöntemlerin ortak amacı, kaçak yapan toplardamarı çıkarmadan yerinde kapatmaktır. Kapatılan damar zamanla vücut tarafından bağ dokusuna dönüştürülür; kan dönüşü işlevini koruyan diğer toplardamarlar üzerinden sürer. Yöntemler, damarı hangi yolla kapattıklarına göre ayrılır.
Isı kullanan yöntemler
Endovenöz lazer ablasyonunda (damar içinden lazerle kapatma) ince bir fiber, radyofrekans ablasyonunda ise özel bir kateter damarın içine ilerletilir. Her ikisinde de damar duvarı içeriden kontrollü ısıyla kapatılır. Isının çevre dokulara etkisini azaltmak için damar çevresine seyreltilmiş uyuşturucu sıvı verilir.
Isı kullanmayan yöntemler
Tıbbi yapıştırıcı yönteminde damar içine verilen yapıştırıcı, damar duvarlarının birbirine tutunmasını sağlar. Çevre dokuya uyuşturucu sıvı verilmesi gerekmeyebilir. Köpük skleroterapide köpük haline getirilen ilaç damara verilir ve damar duvarının kapanması amaçlanır; bu yöntem daha çok yan dallarda ve orta çaplı damarlarda kullanılır.
Seçim neye göre yapılır?
Yöntemlerden hiçbiri her hastaya uyan tek seçenek değildir. Damarın çapı, seyri, cilde uzaklığı, daha önce uygulanmış tedaviler ve alerji öyküsü seçimi etkiler. Aynı bacakta ana damar için bir yöntem, yan dallar için başka bir yöntem birlikte planlanabilir.
Klasik varis ameliyatı da seçenekler arasında yer alır. Hangi yolun uygun olduğu hastalığın evresine, damar yapısına ve kişinin genel sağlık durumuna göre konuşulur. Yöntemler arasında bir üstünlük sırası kurmak yerine, bulguya uygun olanı seçmek esastır.
08Kılcal varislerde yaklaşım neden farklı?
Kılcal varis, cilt yüzeyine çok yakın seyreden ince, mor veya kırmızı damar ağlarıdır. Çoğu zaman ağrıdan çok görünüm şikâyeti oluşturur. Bu damarlar genellikle çok ince iğneyle ilaç verilen skleroterapiyle tedavi edilir; seçilmiş durumlarda yüzeyel lazer kullanılabilir.
Kılcal damarların altında onları besleyen bir kaçak bulunabilir. Ultrasonda ana damar yetmezliği varsa ve bu ele alınmadan yalnız yüzeyel damarlar tedavi edilirse, şikâyetin kısa sürede geri gelmesi beklenebilir. Bu nedenle kılcal varis de bacaktaki toplardamar sisteminin bütünü içinde değerlendirilir.
09İşlem günü nasıl ilerler?
İşlem ultrason eşliğinde yapılır ve kişi çoğu zaman uyanıktır. Başlamadan önce kaçak yapan damar ultrasonla izlenir ve cilt üzerinde işaretlenir. Bacak temizlenir, steril örtülür ve giriş bölgesi lokal anesteziyle uyuşturulur.
Ultrason eşliğinde ince bir iğneyle damara girilir, seçilen yönteme uygun kateter damarın içinde ilerletilir. Ucunun doğru yerde olduğu ultrasonla doğrulanır. Isı kullanılan yöntemlerde damar çevresine uyuşturucu sıvı verilirken bacakta serinlik ve dolgunluk hissedilebilir.
Kateter geri çekilirken damar boyunca kapatma yapılır. Gerekli hastalarda aynı seansta yan dallara köpük verilebilir veya belirgin varis paketleri küçük girişlerden alınabilir. Sonunda kontrol ultrasonuyla damarın durumu ve derin toplardamarların açık olduğu incelenir. İşlem süresi, gözlem ve taburculuk zamanı kişiye ve kurum protokolüne göre belirlenir.
10Kimlerde ertelenir veya farklı planlanır?
Aktif derin ven trombozunda önce pıhtının tedavisi gerekir ve işlem ertelenir. Derin toplardamarların tıkalı olduğu durumlarda yüzeyel damar, bacağın kan dönüş yolu haline gelmiş olabilir; bu damarın kapatılması uygun olmayabilir. Tedavi bölgesinde aktif cilt enfeksiyonu varsa önce enfeksiyon ele alınır.
Gebelik ve emzirme döneminde işlem genellikle ertelenir. Bacak atardamarlarında ileri daralma varsa varis çorabı kullanımı ayrıca değerlendirilir. İlaca veya yapıştırıcıya alerji öyküsü yöntem seçimini değiştirebilir; uzun süre hareketsiz kalan kişilerde pıhtı riski ayrıca konuşulur.
11Uzun dönem takipte neye bakılır?
İşlemden sonraki haftalarda damar hattındaki morarma, sertlik ve gerginlik hissi çoğu zaman giderek azalır. Kontrol muayenesinde tedavi edilen damarın kapanıp kapanmadığı, derin toplardamarların durumu ve kalan yan damarlar ultrasonla değerlendirilir. Kalan yan dallar için ek bir seans planlanabilir.
Varise yatkınlık işlemle ortadan kalkmaz. Düzenli yürüyüş, kilo kontrolü ve uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçınmak bacak dolaşımını destekler. Yeni şikâyet başladığında ya da yeni belirgin damarlar fark edildiğinde yeniden değerlendirme istenebilir. Kontrol aralıkları kişiye göre belirlenir.
12Bu sayfada geçen terimler
- Ven: Toplardamar, kanı kalbe geri taşıyan damar.
- Venöz yetmezlik: Kapakçıklar yeterli çalışmadığı için kanın bacakta geriye kaçması.
- Reflü: Kanın ters yönde, aşağı doğru kaçması.
- Ablasyon: Damarın içeriden ısı veya başka bir yöntemle kapatılması.
- Skleroterapi: Damara ilaç verilerek duvarının kapanmasının sağlanması.
- Tromboflebit: Yüzeyel toplardamarda pıhtıyla birlikte görülen iltihaplanma.
- Doppler ultrason: Kanın akış yönünü ve kaçağı gösteren ultrason incelemesi.
13Şikâyetlerinizi ve damar yapınızı birlikte değerlendirelim
İletişime geçerek değerlendirme hakkında bilgi alabilirsiniz. Yürümekle başlayan bacak ağrısı için bacak damar tıkanıklığı sayfasını da inceleyebilirsiniz.
