01Parasentez ve torasentez nedir?
Parasentez, karın boşluğunda biriken sıvıdan örnek alınması veya sıvının boşaltılmasıdır. Torasentez ise akciğerin çevresindeki zar boşluğunda biriken sıvıya yönelik işlemdir. Torasentezde sıvı akciğer dokusunun içinden alınmaz.
Karaciğer, kalp ve böbrek hastalıkları, enfeksiyonlar veya kanser gibi farklı nedenlerle sıvı birikebilir. Sıvı görülmesi tek başına nedeni göstermez.
02Ne amaçla yapılır?
Tanıyı araştırmak için az miktarda sıvı alınarak laboratuvara gönderilebilir. Karındaki gerginlik veya akciğer çevresindeki sıvıya bağlı nefes darlığını hafifletmek için daha fazla sıvı boşaltılması değerlendirilebilir.
Her sıvı birikiminin boşaltılması gerekmez. Miktar, bulunduğu yer, şikâyetler ve altta yatan hastalığın tedavisi birlikte ele alınır.
03İşlem nasıl ilerler?
Ultrasonla sıvının yeri ve uygun giriş noktası belirlenir. Cilt temizlenir ve bölge uyuşturulur. İnce bir iğne veya kateterle sıvıya ulaşılır. Alınacak miktar ve boşaltma hızı hastanın durumuna göre ayarlanır.
İşlem boyunca genel durum izlenir. Ağrı, öksürük, baş dönmesi veya nefes darlığı hissederseniz ekibe söyleyin. Gerekli görülürse işlem sonrasında ek görüntüleme yapılabilir.
04Hazırlıkta neler önemlidir?
Önceki görüntüleme ve sıvı inceleme sonuçlarını getirin. Kan sulandırıcı ilaçlarınızı, kanama bozukluğu öykünüzü ve alerjilerinizi paylaşın. İlaçların düzenlenmesine hekim karar verir.
Açlık gerekip gerekmediği ve refakatçi ihtiyacı, planlanan uygulamaya göre bildirilir. Her hasta için aynı hazırlık uygulanmaz.
05İşlem sonrası ve riskler
Giriş yerinde hassasiyet, kanama, sıvı sızıntısı ve enfeksiyon görülebilir. Torasentezde akciğer çevresine hava kaçması; parasentezde özellikle daha fazla sıvı alındığında tansiyon ve dolaşım değişiklikleri olabilir. Bazı hastalarda damar yoluyla destek gerekir.
İşlem sonrasında artan nefes darlığı, şiddetli göğüs ağrısı veya bayılmada 112’yi arayın. Ateş, karın ağrısında artış, devam eden kanama veya belirgin sızıntıda gecikmeden ekibe ulaşın.
Sıvının yeniden birikmesini belirleyen, çoğu zaman altta yatan hastalıktır. İşlem bu hastalığa yönelik tedavinin yerine geçmez.
06Sıvı neden birikir, nasıl fark edilir?
Vücut boşluklarında normalde az miktarda sıvı bulunur. Bu miktar arttığında organlara baskı yapabilir. Karın boşluğundaki sıvı birikimine asit, akciğer zarları arasındaki birikime plevral efüzyon denir.
Karında sıvı birikimi (asit)
Asit en sık karaciğer sertleşmesinde (siroz) görülür. Kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları, karın zarının iltihabı ve karın içindeki bazı kanserler de neden olabilir. Karın giderek büyür, kilo artar, erken doyma ve nefes darlığı gelişebilir.
Akciğer zarında sıvı birikimi (plevral efüzyon)
Akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşlukta sıvı toplanmasıdır. Zatürre, kalp yetmezliği, bazı kanserler, akciğer damarında pıhtı ve romatizmal hastalıklar başlıca nedenler arasındadır. Nefes darlığı, göğüste basınç hissi, derin nefesle artan ağrı ve kuru öksürük görülebilir.
Hangi belirtiler dikkat gerektirir?
- Karında hızlı büyüme, bel çevresinde artış
- Yatarken artan, otururken azalan nefes darlığı
- Erken doyma, iştahsızlık, bulantı
- Bacaklarda şişlik
- Göğsün yan tarafında derin nefesle artan ağrı
Dinlenirken de süren nefes darlığı, ateşle birlikte yaygın karın ağrısı veya bilinç bulanıklığı acil değerlendirme gerektirir. Bu durumlarda randevu beklemeden 112’yi arayın. Karında sıvı birikimi hakkında daha fazlası için karında su toplanması yazısına bakabilirsiniz.
07Tanı amaçlı işlem ile rahatlatma amaçlı işlem nasıl ayrılır?
Tanı amaçlı işlemde amaç sıvının nedenini anlamaktır. Laboratuvar için yeterli miktarda sıvı, genellikle ince bir iğneyle alınır. Sonrasında sonuçlar beklenir.
Rahatlatma amaçlı işlemde amaç baskıyı azaltmaktır. Daha fazla sıvı, çoğunlukla ince bir kateter yardımıyla alınır ve süre alınacak miktara göre uzayabilir. Aynı seansta iki amaç birlikte de karşılanabilir.
Karından fazla miktarda sıvı alınacaksa tansiyonun düşmesini önlemek için damar yoluyla sıvı veya albümin (kanda bulunan bir protein) desteği gerekebilir. Bu karar, hastanın durumuna göre hekim tarafından verilir.
08Sıvı sık tekrar ederse ne yapılabilir?
Sıvı kısa aralıklarla yeniden birikiyorsa sık sık hastaneye başvurmak gerekebilir. Bu durumda cilt altından bir tünel içinden geçirilerek yerleştirilen kalıcı drenaj kateteri seçenek olarak değerlendirilebilir.
Kateterin bir ucu sıvının biriktiği boşlukta durur. Hasta veya yakını eğitim aldıktan sonra sıvıyı evde, belirlenen aralıklarla özel şişelere boşaltabilir. Boşaltma sıklığı, kateter bakımı ve kontroller hekim tarafından planlanır. Bu yaklaşım özellikle kanser tedavisi alan bazı hastalarda konuşulur.
09İşlem günü adım adım ne olur?
İşlem ultrason eşliğinde yapılır ve çoğunlukla genel anestezi gerekmez. Bazı durumlarda hasta başında da uygulanabilir.
- Ultrasonla sıvıya en güvenli biçimde ulaşılabilecek bölge belirlenir ve cilt üzerinde işaretlenir.
- Parasentezde sırtüstü yatarsınız. Torasentezde genellikle oturur ve kollarınızı önünüzdeki bir masaya dayarsınız.
- Cilt temizlenir, steril örtü serilir ve bölge uyuşturulur. Bu sırada kısa bir batma veya yanma hissedilebilir.
- İğne ultrason ekranı izlenerek boşluğa ilerletilir. Tanı için örnek alınır ve laboratuvar tüplerine konur.
- Boşaltma gerekiyorsa ince bir kateter yerleştirilir ve sıvı kontrollü biçimde alınır.
- İşlem bitince kateter çıkarılır ve giriş yeri kapatılır. Tansiyon, nabız ve solunum izlenir; torasentezden sonra kontrol görüntülemesi gerekebilir.
Ultrason, bağırsak ve damar gibi yapıları ekranda ayırt etmeye yardımcı olur. Giriş noktasının buna göre seçilmesi, işlemin güvenliği için önemli bir adımdır.
10Kimlerde ertelenebilir veya farklı planlanabilir?
Düzeltilemeyen ağır pıhtılaşma bozukluğu, güvenli bir giriş yolunun bulunmaması veya giriş bölgesinde aktif cilt enfeksiyonu varsa işlem uygun bulunmayabilir. İşlem boyunca gerekli pozisyonda kalamıyorsanız bu durum önceden konuşulur.
Kan sulandırıcı kullanımı, karın içinde yaygın yapışıklık, bağırsaklarda genişleme veya çok az miktarda ve bölmeli sıvı gibi durumlar planı değiştirebilir. Bölmeli, koyu kıvamlı veya enfekte sıvılarda cerrahi ya da endoskopik yaklaşımlar da gündeme gelebilir. Gebelik varsa mutlaka bildirin.
11Alınan sıvıda neye bakılır?
Sıvı; hücre sayımı, protein ve diğer biyokimyasal değerler, mikrop üretilmesi (kültür) ve gerektiğinde hücrelerin mikroskopla incelenmesi (sitoloji) için laboratuvara gönderilir. Kanser tanısı olan kişilerde sıvıda tümör hücresi aranması, tedavi planı açısından önemli olabilir.
Sonuçların çıkma süresi, istenen teste ve laboratuvarın işleyişine göre değişir. Sonuçlar tek başına değil, görüntüleme ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilir.
12Hasta yakınları neleri bilmeli?
İşlemden sonra, özellikle fazla sıvı alındıysa baş dönmesi ve halsizlik olabilir. Eve dönüşte hastanın yanında birinin bulunması ve ilk saatlerde ani ayağa kalkılmaması yararlı olur.
Evde kalıcı drenaj kateteri kullanılıyorsa boşaltma işlemi yalnız öğretildiği biçimde yapılmalıdır. Boşaltılan miktar, tarih ve sıvının rengi not edilirse kontrollerde ekibin değerlendirmesi kolaylaşır. Kateter çevresinde kızarıklık, akıntı veya ateş fark edilirse ekibe haber verin.
Sıvının yeniden birikmesi her zaman bir kötüleşme anlamına gelmez; ancak karnın hızla büyümesi veya nefes darlığının artması değerlendirme gerektirir. Dinlenirken de süren ya da giderek ağırlaşan nefes darlığında 112 aranmalıdır.
13Sık geçen terimler
- Asit: Karın boşluğunda sıvı birikmesi.
- Plevra: Akciğeri ve göğüs duvarının iç yüzünü saran zar.
- Plevral efüzyon: Akciğer zarları arasında sıvı birikmesi.
- Albümin: Kanda bulunan ve sıvı dengesinde rol oynayan bir protein.
- Tünelli kateter: Cilt altından geçirilerek yerleştirilen kalıcı drenaj kateteri.
- Sitoloji: Sıvıdaki hücrelerin mikroskopla incelenmesi.
- Pnömotoraks: Akciğer zarları arasına hava kaçması.
14Nedenini ve sonraki adımı konuşalım
Planlı değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Biyopsi işlemleri ve tedavi alanları sayfalarında ilgili konuları bulabilirsiniz.
