Parasentez, Torasentez ve Drenaj İşlemleri

01Karında ve akciğer zarında sıvı birikimi nedir?

Vücut boşluklarında normalde bulunan az miktardaki sıvının artması, organlara bası yaparak nefes darlığı ve karın şişkinliğine yol açan bir tablodur. Sıvı karın boşluğunda toplandığında asit, akciğer zarları arasında toplandığında plevral efüzyon adını alır.

Asit (karında sıvı birikimi)

Asit en sık karaciğer sirozunda görülür. Kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları, karın zarı iltihabı ve karın içi kanserler diğer nedenler arasındadır. Karın giderek büyür, kilo artışı olur, erken doyma ve nefes darlığı gelişir.

Plevral efüzyon (akciğer zarında sıvı)

Plevral efüzyon akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşlukta sıvı toplanmasıdır. Zatürre, kalp yetmezliği, akciğer ve meme kanseri, akciğer embolisi ve romatizmal hastalıklar başlıca nedenlerdir. Nefes darlığı, göğüste basınç hissi, derin nefes alırken artan ağrı ve kuru öksürük görülür.

Sıvı birikiminde görülebilen belirtiler:

• Karında hızlı büyüme, bel çevresinde artış, kıyafetlerin dar gelmesi
• Nefes darlığı, yatarken artan ve oturunca azalan solunum güçlüğü
• Erken doyma, iştahsızlık, bulantı
• Bacaklarda ödem ve şişlik
• Göğüs yan tarafında derin nefesle artan ağrı
• Halsizlik ve efor kapasitesinde azalma

02Parasentez nedir?

Parasentez, karın boşluğunda biriken asit sıvısının ultrason eşliğinde iğne ya da ince kateterle dışarı alınması işlemidir. İki amacı vardır: sıvının niteliğini laboratuvarda inceleyerek nedeni ortaya koymak ve basıyı azaltarak hastayı rahatlatmak.

İşlem ultrason kılavuzluğunda yapıldığında bağırsak ve damar yapıları görüntü üzerinde ayırt edilir, giriş noktası buna göre seçilir. Bu, işlemin güvenliğini artıran en önemli adımdır. Karında sıvı birikiminin nedenleri ve seyri hakkında ayrıntı için karında su toplanması yazısına bakılabilir.

03Torasentez nedir?

Torasentez, akciğer zarları arasında biriken sıvının ultrason eşliğinde boşaltılmasıdır. Hasta genellikle oturur pozisyonda, kollarını bir masaya dayamış halde işleme alınır. Sıvı boşaldıkça akciğerin genişleme kapasitesi artar ve nefes darlığı azalır.

Alınan sıvı hücre içeriği, protein düzeyi, mikrobiyolojik ve sitolojik inceleme için laboratuvara gönderilir. Kanser hastalarında sıvıda tümör hücresi aranması evreleme ve tedavi planı açısından belirleyicidir.

04Tanısal ve tedavi amaçlı işlem farkı

Aynı seansta her iki amaç birlikte gerçekleştirilebilir. Fazla miktarda sıvı alınan hastalarda tansiyon düşmesini önlemek için damar yoluyla sıvı ya da albümin desteği verilebilir; bu karar hekim tarafından hastaya göre belirlenir.

Tekrarlayan sıvı birikiminde kalıcı drenaj kateteri

Sıvının kısa aralıklarla yeniden birikmesi hastayı sık hastane başvurusuna zorlar. Bu durumda cilt altından tünellenerek yerleştirilen kalıcı drenaj kateteri bir seçenek olarak değerlendirilir. Kateterin bir ucu sıvının biriktiği boşlukta, dış ucu ise cilt altında korunaklı biçimde durur.

Hasta veya yakını, eğitim aldıktan sonra sıvıyı evde belirlenen aralıklarla özel şişelere boşaltabilir. Bu yaklaşım özellikle onkoloji hastalarında hastane dışında geçen zamanı artırmak için tercih edilir. Kateter bakımı ve boşaltma sıklığı hekim tarafından planlanır.

05Parasentez ve torasentez nasıl yapılır?

İşlem girişimsel radyoloji ünitesinde ya da gerektiğinde hasta başında, ultrason eşliğinde yapılır. Genel anestezi gerekmez.

Adım adım işlem akışı

1. Ultrasonla sıvının en güvenli biçimde ulaşılabileceği bölge belirlenir ve cilt üzerinde işaretlenir.
2. Cilt antiseptikle temizlenir, steril örtü serilir. Hasta parasentezde sırtüstü, torasentezde oturur pozisyona alınır.
3. Giriş bölgesine lokal anestezi uygulanır. Bu aşamada kısa süreli batma ve yanma hissedilir, ardından bölge uyuşur.
4. İğne ultrason ekranı izlenerek boşluğa yerleştirilir. Sıvı geldiği görüldüğünde konum doğrulanmış olur.
5. Tanısal amaçlı örnek alınır ve laboratuvar tüplerine konur.
6. Tedavi amaçlı boşaltma gerekiyorsa iğne üzerinden ince bir kateter ilerletilir ve sıvı kontrollü biçimde alınır. Hasta bu sırada rahatlama, bazen hafif çekilme hissi tanımlar.
7. Yeterli miktar alındığında kateter çıkarılır, giriş yerine steril bant kapatılır.
8. Hasta gözleme alınır; tansiyon, nabız ve solunum takibi yapılır, torasentez sonrası genellikle kontrol akciğer görüntülemesi çekilir.

06Kimlere uygulanır?

• Karaciğer sirozuna bağlı asit nedeniyle karnı gerginleşen ve nefes darlığı çeken hastalar
• Nedeni bilinmeyen sıvı birikiminde tanı için örnekleme gereken hastalar
• Kanser tanısı olan ve sıvıda tümör hücresi araştırılması istenen hastalar
• Zatürre veya enfeksiyon şüphesiyle sıvının incelenmesi gereken hastalar
• Nefes darlığı nedeniyle rahatlaması gereken plevral efüzyonlu hastalar
• Sıvısı kısa aralıklarla tekrarlayan ve kalıcı kateter için değerlendirilen hastalar

Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Sıvının miktarı, yerleşimi, hastanın pıhtılaşma durumu ve genel sağlık durumu birlikte değerlendirilir.

07Kimlere uygulanmaz?

08İşlem öncesi hazırlık

• Güncel ultrason veya tomografi görüntülemeleri hazırlanır
• Kan sayımı ve pıhtılaşma testleri istenir
• Kan sulandırıcı ilaç kullanımı hekime bildirilir, kesilme zamanı hekim tarafından planlanır
• İşlemden önce mesane boşaltılır
• Uzun süreli boşaltma planlanıyorsa damar yolu açılır
• Karın ameliyatı ve fıtık öyküsü bildirilir
• Torasentez öncesi oturur pozisyonda kalabilme durumu değerlendirilir
• İşlem sonrası eve dönüş için refakatçi ayarlanır

09İşlem sonrası: iyileşme süreci

Sıvı birikiminin altta yatan nedeni tedavi edilmediğinde tekrarlaması beklenir. Bu nedenle işlem, hastalığın kendisini değil sonucunu yöneten bir adımdır ve asıl tedavi paralel olarak sürdürülür. Karaciğer kaynaklı tablolarda kemoembolizasyon gibi hastalığa yönelik girişimler ayrıca planlanabilir.

10Riskler ve olası komplikasyonlar

Görüntüleme eşliğinde yapılan sıvı boşaltma işlemleri güvenlik profili yüksek uygulamalardır. Yine de her girişim gibi riskleri vardır ve işlem öncesi anlatılarak yazılı onam alınır.

Beklenen ve genellikle geçici olanlar: giriş yerinde ağrı ve hassasiyet, ciltte morarma, işlem sonrası kısa süreli halsizlik, giriş yerinden az miktarda sıvı sızıntısı.

Seyrek görülenler: tansiyon düşmesi, karın içi veya göğüs duvarında kanama, enfeksiyon, torasentez sonrası akciğer zarları arasına hava kaçağı (pnömotoraks), kateterin tıkanması.

Nadir görülenler: girişim gerektiren kanama, bağırsak yaralanması, göğüs tüpü gereksinimi, çok hızlı boşaltmaya bağlı akciğer ödemi, kalıcı kateterlerde tünel enfeksiyonu.

Hangi belirtide derhal hekime başvurulmalı?

• Artan nefes darlığı, göğüs ağrısı, öksürükle kan gelmesi
• Yüksek ateş, titreme, giriş yerinde artan kızarıklık ve akıntı
• Şiddetli ve yaygın karın ağrısı, karında sertleşme
• Baş dönmesi, bayılma hissi, soğuk terleme
• Giriş yerinden durmayan sıvı ya da kan sızıntısı

11Girişimsel drenaj ile cerrahi yöntemlerin karşılaştırması

Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır. Bölmeli, koyu kıvamlı ya da enfekte sıvılarda cerrahi ve endoskopik yaklaşımlar öne çıkabilir.