01Port neden gerekir?
Kemoterapi ilaçlarının bir bölümü damar duvarını tahriş eder ve koldaki ince damarlardan verildiğinde damar dışına sızarsa dokuda hasar oluşturabilir. Tedavi haftalar ve aylar boyunca sürdüğü için kol damarları zamanla sertleşir, damar yolu açmak güçleşir. Port, ilacın doğrudan kalbe yakın geniş bir toplardamara verilmesini sağlayarak bu sorunu ortadan kaldırır.
Port yalnızca ilaç vermek için kullanılmaz. Kan alınması, kan ürünü verilmesi, kontrastlı görüntüleme ve damardan beslenme desteği de aynı yoldan yapılabilir. Onkoloji hastasının tedavi süresince yaşadığı en sık günlük sorunlardan biri olan tekrarlayan iğne arayışı böylece azalır.
Portun düşünülmesi gereken durumlar
- Aylar sürecek kemoterapi planı bulunması
- Damar yolu açmakta güçlük yaşanması, kollarda damarların kapanması
- Damar dışına kaçtığında doku hasarı yapabilen ilaçların kullanılacak olması
- Sık kan alınması veya kan ürünü verilmesi gereken tedaviler
- Damardan uzun süreli beslenme desteği ihtiyacı
- Damar içi antibiyotik tedavisinin uzun süre sürdürülecek olması
Port bölgesinde kızarıklık, şişlik, ısı artışı veya akıntı, ateş ve titreme, port kullanılırken ağrı ya da ilacın kolayca gitmemesi, boyun ve kolda şişlik varsa gecikmeden başvurulmalıdır. Bu bulgular enfeksiyon veya kateter çevresinde pıhtı gelişimini düşündürür.
02Port kateter nedir?
Port kateter, iki parçadan oluşan bir damar yolu sistemidir. Birinci parça, cilt altına yerleştirilen ve merkezinde özel bir silikon zar bulunan küçük haznedir. İkinci parça, bu hazneden çıkıp göğüsteki büyük toplardamara uzanan ince ve yumuşak kateterdir. Sistemin tamamı cilt altındadır; dışarıda uç veya hortum bulunmaz.
Kullanım sırasında cilt temizlenir ve hazneye özel uçlu bir iğneyle girilir. Zar defalarca iğne girişine dayanacak biçimde üretilmiştir. İşlem sonrası iğne çıkarıldığında dışarıda yalnızca küçük bir bant kalır. Hasta duş alabilir, yüzme dışındaki günlük etkinliklerini sürdürebilir.
Port, tedavi bittiğinde çıkarılır. Çıkarma işlemi lokal anestezi altında, kısa bir girişimle yapılır.
03Santral venöz kateter nedir?
Santral venöz kateter, ucu kalbe yakın büyük toplardamarlarda sonlanan ince bir tüptür. Port da bu ailenin bir üyesidir; farkı, sistemin tamamının cilt altında olmasıdır. Klinik gereksinime göre farklı türler kullanılır:
| Tür | Yerleşim | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| Port kateter | Tamamen cilt altında | Aylar süren kemoterapi ve uzun tedaviler |
| Tünelli kalıcı kateter | Ucu dışarıda, cilt altından tünelle geçer | Uzun süreli kullanım, sık ve yüksek akım gereken tedaviler |
| Tünelsiz geçici kateter | Ucu dışarıda, doğrudan damara girer | Kısa süreli, hastane içi kullanım |
| Kolda yerleştirilen santral kateter | Koldan girilir, ucu göğüsteki büyük vene ulaşır | Haftalar sürecek damar içi tedaviler |
← Yana kaydırın
Diyaliz hastalarında kullanılan kalıcı kateterler de bu grupta yer alır ve kalıcı damar yolu planlaması diyaliz fistülü (AVF) girişimleri sayfasıyla birlikte ele alınır. Tür seçimi tedavi süresi, kullanım sıklığı ve hastanın damar yapısına göre yapılır.
04Port nasıl takılır?
İşlem anjiyografi ünitesinde, ultrason ve skopi eşliğinde yapılır. Görüntüleme kullanılması hem damara ilk denemede girilmesini hem de kateter ucunun doğru seviyede bırakılmasını sağlar.
Adım adım işlem akışı
- Hasta sırtüstü yatırılır, damar yolu açılır, nabız ve oksijen takibi başlatılır. Göğüs ve boyun bölgesi temizlenip steril örtülür.
- Giriş bölgesine lokal anestezi uygulanır. Bu aşamada birkaç saniye süren yanma hissedilir, ardından bölge uyuşur.
- Ultrason eşliğinde boyun veya köprücük kemiği altındaki toplardamara ince bir iğneyle girilir ve kılavuz tel damar içine ilerletilir.
- Göğüs duvarında, köprücük kemiğinin birkaç santimetre altında küçük bir kesi açılır ve cilt altında hazne için yer hazırlanır. Hasta bu sırada ağrı değil, itilme ve baskı hissi tarif eder.
- Kateter cilt altından geçirilerek hazneye bağlanır, hazne hazırlanan cebe yerleştirilir.
- Kateterin ucu skopi altında izlenerek kalbe yakın doğru seviyeye getirilir ve konumu görüntüyle doğrulanır.
- Sistemden kan gelip gelmediği ve serumun rahat verilip verilmediği kontrol edilir, ardından kateter yıkanır.
- Kesi cilt altından dikilerek kapatılır, üzerine steril pansuman yapılır ve hasta kısa bir gözlemin ardından taburcu edilir.
05Kimlere uygulanır?
- Kemoterapi planlanan onkoloji hastaları
- Damar yolu açmakta güçlük yaşanan, kol damarları kapanmış hastalar
- Uzun süreli damar içi antibiyotik veya destek tedavisi alacak hastalar
- Damardan beslenme desteği gereken hastalar
- Sık kan alınması gereken kronik hastalığı bulunanlar
- Kontrastlı görüntülemelerin tekrarlanacağı tedavi programındaki hastalar
Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Kan değerleri, pıhtılaşma testleri ve boyun ile göğüs damarlarının ultrason bulguları birlikte değerlendirilir.
06Kimlere uygulanmaz?
| Durum | Sınıf | Açıklama |
|---|---|---|
| Yerleştirilecek bölgede aktif cilt enfeksiyonu | Kesin | Enfeksiyon tedavi edildikten sonra planlanır |
| Kan dolaşımında devam eden enfeksiyon | Kesin | Tedavi tamamlanmadan kalıcı sistem takılmaz |
| Kontrol altına alınamayan pıhtılaşma bozukluğu | Göreceli | Değerler düzeltildikten sonra planlanır |
| Hedef santral venin tıkalı olması | Göreceli | Alternatif giriş yolu değerlendirilir |
| Işın tedavisi uygulanmış veya bütünlüğü bozulmuş cilt | Göreceli | Yerleşim yeri değiştirilerek planlanır |
| Hastanın işlem sırasında düz yatamaması | Göreceli | Sedasyon desteğiyle yeniden ele alınır |
← Yana kaydırın
07İşlem öncesi hazırlık
- Kullanılan ilaçlar bildirilir, kan sulandırıcı düzeni hekim tarafından belirlenir
- Kan sayımı ve pıhtılaşma testleri yapılır, gerekirse trombosit değeri düzeltilir
- İlaç, lateks ve yara bandı alerjisi sorgulanır
- Kemoterapi programı ve planlanan ilk seans tarihi hekime iletilir
- İşlemden önce genellikle 4 ile 6 saatlik açlık istenir
- Ateş, öksürük gibi enfeksiyon belirtileri varsa işlem öncesi bildirilir
- Önden düğmeli, geniş yakalı bir kıyafet tercih edilir
- Hastaneye refakatçi ile gelinir
08İşlem sonrası: iyileşme süreci
| Dönem | Beklenen durum | Dikkat edilmesi gerekenler |
|---|---|---|
| İlk 2 saat | Gözlem, pansuman ve nabız takibi | Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı bildirilir |
| Aynı gün | Taburculuk | Kol aşırı zorlanmaz, ağır yük taşınmaz |
| 1. ile 2. gün | Portun kullanılmaya başlanması | Kesi bölgesi kuru tutulur |
| 1. hafta | Ödem ve hassasiyet geriler, dikiş kontrolü | Küvet banyosu ve havuz kullanılmaz |
| 2. ile 4. hafta | Cilt tamamen kapanır, hareket kısıtı kalkar | Emniyet kemeri hattında rahatsızlık varsa bildirilir |
| Tedavi süresince | Her kullanımda steril teknikle giriş | Kullanılmadığı dönemde düzenli yıkama sürdürülür |
| Tedavi sonrası | Portun çıkarılmasının değerlendirilmesi | Karar onkoloji ekibiyle birlikte verilir |
← Yana kaydırın
Port kullanılmadığı dönemlerde tıkanmaması için belirli aralıklarla yıkanır. Aralık genellikle birkaç haftadır ve kullanılan sisteme göre hekim tarafından belirlenir. Bakım ayrıntıları için kemoterapi portu bakımı yazısına bakılabilir.
09Riskler ve olası komplikasyonlar
Beklenen ve genellikle geçici olanlar
- Kesi bölgesinde hassasiyet, şişlik ve morarma
- İlk günlerde kol hareketlerinde çekilme hissi
Seyrek görülenler
- Giriş yerinde kanama veya hematom
- Kateter çevresinde pıhtı gelişmesi, kolda ve boyunda şişlik
- Port cebinde veya kan dolaşımında enfeksiyon
- Kateterin tıkanması
Nadir görülenler
- Akciğer zarları arasına hava kaçması (pnömotoraks)
- Kateterin yer değiştirmesi veya kırılması
- Haznenin cilt altında dönmesi ve iğne girişinin güçleşmesi
- Cildin incelerek açılması
Ateş ve titreme, port bölgesinde kızarıklık, şişlik, ısı artışı veya akıntı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kolda ve boyunda hızla artan şişlik, port kullanılırken şiddetli ağrı veya ilacın verilememesi.
10Görüntüleme eşliğinde port takılması ile cerrahi yöntem karşılaştırması
| Başlık | Ultrason ve skopi eşliğinde | Cerrahi kesi ile yerleştirme |
|---|---|---|
| Damara giriş | Ultrasonla görülerek iğneyle | Damarın kesiyle bulunması |
| Anestezi | Lokal anestezi, gerektiğinde sedasyon | Lokal veya genel anestezi |
| Kateter ucunun konumu | Skopi ile işlem sırasında doğrulanır | Genellikle işlem sonrası kontrol edilir |
| Hastanede kalış | Çoğunlukla yatış gerekmez | Yatış gerekebilir |
| İz | Göğüs duvarında küçük kesi izi | Kesi boyutuna göre daha belirgin iz |
| Tekrarlanabilirlik | Gerektiğinde yeni sistem planlanabilir | Damar yapısına göre değişir |
← Yana kaydırın
Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır.
Sayfada geçen tıbbi terimler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Port | Cilt altına yerleştirilen, kateterle damara bağlanan hazne |
| Santral ven | Kalbe yakın seyreden büyük toplardamarlar |
| Kateter | Damar içine yerleştirilen ince, yumuşak tüp |
| Skopi | İşlem sırasında canlı görüntü sağlayan röntgen tekniği |
| Ekstravazasyon | İlacın damar dışına kaçması |
| Tromboz | Damarda pıhtı oluşması |
| Pnömotoraks | Akciğer zarları arasına hava kaçması |
← Yana kaydırın
Bu işlemin size uygun olup olmadığı, mevcut görüntülemeleriniz ve muayene sonrasında belirlenir. Değerlendirme için randevu talebi oluşturabilir veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
