Port ve kateter işlemleri

01Port ile kateter arasındaki fark nedir?

Port, cilt altına yerleştirilen küçük bir hazne ve bu hazneyi büyük bir toplardamara bağlayan ince tüpten oluşur. İlaç verileceği zaman hazneye özel bir iğneyle ulaşılır. Kullanılmadığında sistemin tamamı cilt altında kalır.

Diğer kateterlerin bir bölümü cilt dışında olabilir. Koldan yerleştirilen veya cilt altından bir yol izleyerek damara ulaşan farklı tipler bulunur. Her sistemin kullanım amacı ve bakım ihtiyacı aynı değildir.

02Hangi durumlarda düşünülür?

Kemoterapi, uzun süreli ilaç veya belirli damar içi tedaviler için kullanılabilir. Hangi sistemin uygun olduğu; ilacın özelliği, tedavinin süresi, enfeksiyon riski ve günlük yaşam ihtiyaçlarıyla birlikte değerlendirilir.

Port takılması, hastalığın evresini gösteren bir ölçüt değildir. Tedaviye uygun damar yolu sağlamak amacıyla planlanır.

03Yerleştirme işlemi nasıl yapılır?

Damar ultrasonla değerlendirilir ve giriş yapılır. Kateterin yolu ve ucu görüntülemeyle kontrol edilir. Port kullanılacaksa cilt altında hazne için küçük bir cep hazırlanır ve kesi kapatılır.

Bu nedenle port işlemi “hiç kesi yapılmaz” diye anlatılmaz. Anestezi ve sakinleştirme ihtiyacı kişiye göre belirlenir. Portun ne zaman kullanılabileceği işlem ekibi tarafından bildirilir.

04Hazırlık ve bakım

İlaç listenizi, alerjilerinizi ve daha önceki kateter, pıhtı veya enfeksiyon öykünüzü paylaşın. Kan testleri ve ilaç düzeni kontrol edilir. Mevcut ateş veya enfeksiyon belirtilerini işlem öncesinde bildirin.

İşlem sonrası pansuman, duş, hareket ve kontrol önerileri size özel verilir. Portun iğneyle kullanılması ve yıkanması sağlık personeli tarafından yapılır. Kullanılmadığı dönemlerde de önerilen bakım takvimi sürdürülür.

05Hangi sorunlarda haber vermelisiniz?

Giriş yerinde kızarıklık, akıntı, ağrı; ateş veya titreme enfeksiyon belirtisi olabilir. Kol ya da boyunda şişlik, kateterin çalışmaması veya ilaç verilirken ağrı olması da değerlendirme gerektirir.

Kanama, pıhtı, kateterin yer değiştirmesi ve kullanılan giriş yoluna göre akciğer çevresine hava kaçması olası risklerdir. Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısında 112’yi arayın. Sistemi açmaya, düzeltmeye veya zorlayarak kullanmaya çalışmayın.

06Port neden gerekebilir?

Bazı kemoterapi ilaçları damar duvarını tahriş eder. Koldaki ince bir damardan verilirken damar dışına sızarlarsa çevre dokuda hasar oluşturabilirler; buna ekstravazasyon denir. Kalbe yakın, geniş ve kan akımı yüksek bir toplardamara verilen ilaç ise hızla seyrelir.

Tedavi haftalar veya aylar sürdüğünde koldaki damarlar zamanla sertleşebilir ve her seferinde damar bulmak güçleşebilir. Port, bu tekrarlayan iğne arayışını azaltmaya yönelik bir çözümdür. Kanserin kendisini tedavi etmez; tedavinin güvenli ve düzenli verilmesine yardımcı olur.

Port yalnız ilaç vermek için kullanılmaz. Uygun durumlarda kan alınması, kan ürünü verilmesi, damardan beslenme desteği ve bazı kontrastlı görüntülemeler de aynı yoldan yapılabilir. Hangi işlemler için kullanılabileceği, yerleştirilen sistemin özelliklerine bağlıdır ve port kartında belirtilir.

Hangi durumlarda daha sık konuşulur?

• Aylar sürecek bir kemoterapi planı
• Kollarda damar yolu açmanın güçleşmesi
• Damar dışına kaçtığında doku hasarı yapabilen ilaçların kullanılacak olması
• Sık kan alınması veya kan ürünü verilmesi gereken tedaviler
• Uzun süreli damar içi antibiyotik veya beslenme desteği

07Hangi kateter türleri vardır?

Santral venöz kateter, ucu kalbe yakın büyük toplardamarlarda sonlanan ince bir tüptür. Port da bu grubun bir üyesidir; farkı, sistemin tamamının cilt altında olmasıdır.

• Port: Tamamen cilt altındadır. Genellikle aylar süren tedavilerde düşünülür.
• Tünelli kalıcı kateter: Cilt altından bir tünel içinden geçer, ucu dışarıdadır. Uzun süreli ve sık kullanım gereken tedavilerde tercih edilebilir.
• Tünelsiz geçici kateter: Doğrudan damara girer ve ucu dışarıdadır. Çoğunlukla hastanede kısa süreli kullanım içindir.
• Koldan yerleştirilen santral kateter: Kol damarından girilir, ucu göğüsteki büyük toplardamara ulaşır. Haftalar sürecek tedavilerde gündeme gelebilir.

Diyaliz için kullanılan kalıcı kateterler de bu gruba girer; kalıcı damar yolu planı diyaliz fistülü ile birlikte ele alınır. Hangi türün seçileceği tedavinin süresine, kullanım sıklığına ve damar yapınıza göre belirlenir.

08İşlem günü adım adım ne olur?

Port yerleştirme, görüntüleme eşliğinde yapılan bir işlemdir. Ultrason damara girişi, skopi ise kateter ucunun konumunu görmeye yardımcı olur. Skopi, işlem sırasında canlı görüntü sağlayan bir röntgen tekniğidir.

1. Sırtüstü yatarsınız; kalp atışı ve oksijen düzeyi izlenir. Göğüs ve boyun bölgesi temizlenir ve steril örtüyle kapatılır.
2. Giriş bölgesi uyuşturulur. İlk iğnede kısa bir yanma hissedilebilir.
3. Ultrason eşliğinde boyundaki veya köprücük kemiği altındaki toplardamara ince bir iğneyle girilir ve kılavuz tel ilerletilir.
4. Göğüs duvarında küçük bir kesi yapılır ve cilt altında hazne için bir cep hazırlanır. Bu sırada ağrıdan çok itilme ve baskı hissi tarif edilir.
5. Kateter cilt altından geçirilerek hazneye bağlanır ve ucu skopi ile doğru seviyeye getirilir.
6. Sistemden kan gelip gelmediği ve sıvının rahat gidip gitmediği kontrol edilir.
7. Kesi kapatılır ve pansuman yapılır. Ardından kısa bir gözlem dönemi başlar.

Gözlem süresi, portun ilk ne zaman kullanılacağı ve dikiş kontrolü kurum protokolüne ve tedavi planınıza göre belirlenir.

09Kimlerde ertelenebilir veya farklı planlanabilir?

Bazı durumlarda işlem ertelenir ya da farklı bir yöntem seçilir:

• Yerleştirilecek bölgede aktif cilt enfeksiyonu varsa enfeksiyon tedavi edildikten sonra planlanır.
• Kanda devam eden bir enfeksiyon varsa tedavisi tamamlanmadan kalıcı bir sistem takılmaz.
• Pıhtılaşma değerleri uygun değilse önce düzeltilir.
• Kullanılması düşünülen toplardamar tıkalıysa başka bir giriş yolu değerlendirilir.
• Işın tedavisi görmüş veya bütünlüğü bozulmuş ciltte yerleşim yeri değiştirilebilir.
• Düz yatmakta zorlanıyorsanız bu durum önceden konuşulur ve sakinleştirme desteği değerlendirilir.

10Portla günlük yaşam nasıl olur?

Sistemin tamamı cilt altında olduğu için dışarıdan bakım gerektiren bir uç bulunmaz. Kesi iyileştikten sonra günlük yaşamda belirgin bir kısıtlama genellikle olmaz. Kemer ve çanta askısının doğrudan portun üzerine gelmemesine dikkat etmek rahatsızlığı azaltabilir.

Port kullanılmadığı dönemlerde tıkanmaması için belirli aralıklarla yıkanır. Bu aralık kullanılan sisteme ve kurum protokolüne göre belirlenir. Bakımla ilgili ayrıntılar için kemoterapi portu bakımı yazısına bakabilirsiniz.

Tedavi sona erdiğinde portun çıkarılması onkoloji ekibiyle birlikte değerlendirilir. Çıkarma işlemi de kısa bir girişimle, bölge uyuşturularak yapılır.

11Hasta yakınları neleri bilmeli?

Portun yıkama ve kontrol tarihlerini takip etmek, özellikle tedavi aralarında kolayca unutulabilir. Tarihleri bir yere not etmek ve port kartını her başvuruda yanınızda bulundurmak işinizi kolaylaştırır.

Evde ateş, titreme, kolda veya boyunda şişlik fark edilirse bunu hafife almayın ve tedavi ekibine haber verin. Ani nefes darlığı ya da göğüs ağrısında beklemeden 112 aranmalıdır.

12Görüntüleme eşliğinde yerleştirme ile cerrahi yol arasında ne fark var?

Port, cerrahi olarak damarın kesiyle bulunmasıyla da, görüntüleme eşliğinde iğneyle damara girilerek de yerleştirilebilir. Görüntüleme eşliğinde yapılan yöntemde damar ultrasonla görülerek iğneyle girilir. Kateter ucunun konumu da işlem sırasında skopiyle kontrol edilir.

Her iki yolda da hazne için küçük bir kesi gerekir. Hangi yolun seçileceği; damar yapınıza, daha önce yapılmış işlemlere, genel durumunuza ve kurumun uygulamasına göre belirlenir. Birinin herkes için daha uygun olduğu söylenemez.

13Sık geçen terimler

• Santral ven: Kalbe yakın seyreden büyük toplardamarlar.
• Kateter: Damar içine yerleştirilen ince, yumuşak tüp.
• Hazne: Portun cilt altında kalan ve iğneyle ulaşılan bölümü.
• Skopi: İşlem sırasında canlı görüntü sağlayan röntgen tekniği.
• Ekstravazasyon: İlacın damar dışına kaçması.
• Tromboz: Damar içinde pıhtı oluşması.
• Pnömotoraks: Akciğer zarları arasına hava kaçması.

14Tedavi planınıza uygun damar yolu

Değerlendirme ve hazırlık için iletişime geçebilirsiniz. Tümörlere yönelik girişimsel tedaviler sayfasında diğer destekleyici işlemleri de bulabilirsiniz.