01Diyaliz fistülü ve fistül tıkanıklığı nedir?
Diyaliz fistülü, kolda bir atardamar ile komşu toplardamarın cerrahi olarak birleştirilmesiyle oluşturulur. Atardamardaki yüksek basınçlı kan toplardamara yönlendiğinde damar zamanla genişler ve duvarı kalınlaşır. Böylece diyaliz iğnelerinin defalarca girebileceği dayanıklı bir damar yolu ortaya çıkar. Bu olgunlaşma sürecine maturasyon denir.
Fistül yıllarca kullanılabilen bir yapıdır, ancak sürekli iğne girişi ve akım değişiklikleri nedeniyle damar duvarında kalınlaşma ve darlık gelişebilir. Darlık ilerlediğinde akım düşer, ileri evrede fistül pıhtı ile tamamen tıkanır. Fistül tıkanıklığı, diyaliz hastasında damar yolunun kaybı anlamına geldiği için erken fark edilmesi gereken bir durumdur.
Fistülde sorun olduğunu düşündüren bulgular
- Fistül üzerindeki titreşimin (thrill) zayıflaması veya kaybolması
- Uğultu sesinin (bruit) değişmesi, tizleşmesi
- Diyaliz sırasında venöz basıncın yükselmesi, kan akım hızının düşmesi
- İğne yerlerinden diyaliz sonrası uzun süre kanama olması
- Kolda, yüzde veya göğüs duvarında şişlik ve belirginleşmiş damarlar
- Fistül bölgesinde balonlaşma (anevrizmal genişleme)
- Elde soğukluk, solukluk, ağrı veya güçsüzlük
Fistüldeki titreşim kaybolduysa, uğultu duyulmuyorsa veya diyaliz seansında yetersiz akım bildirildiyse aynı gün başvurulmalıdır. Tıkanan bir fistülde erken girişim, damar yolunun korunma olasılığını artırır. Elde soğukluk ve güçsüzlük, kolda hızla artan şişlik ve kızarıklık da gecikmeden değerlendirilmelidir.
02Fistül anjiyoplastisi nedir?
Fistül anjiyoplastisi, daralmış bölgeye kılavuz tel üzerinden ilerletilen bir balonun şişirilerek damar çapının genişletilmesi işlemidir. Fistül damarının duvarı kalın ve dirençli olduğu için genellikle yüksek basınca dayanıklı balonlar kullanılır. Balonun yeterli olmadığı, damarın hemen geri çöktüğü bölgelerde stent veya kaplı stent yerleştirilebilir.
Fistül tamamen pıhtı ile tıkandığında işlem iki aşamalı yürütülür: önce pıhtı mekanik yöntemlerle veya ilaç yardımıyla temizlenir, ardından pıhtıya zemin hazırlayan darlık genişletilir. Damar haritası anjiyografi tekniğiyle, fistül içine kontrast madde verilerek çıkarılır. Kolun üst kısmında ve göğüs boşluğunda seyreden santral venlerdeki darlıklar da aynı seansta tedavi edilebilir.
Girişimsel radyolojide bu işlemler kolun damar yapısı korunarak yapılır. Yeni bir fistül açmak kol damarlarının bir bölümünü daha kullanmak anlamına geldiği için, mevcut fistülün olabildiğince uzun süre kullanılabilir tutulması hedeflenir. Kalıcı diyaliz kateterleri hakkında bilgi port ve santral venöz kateter işlemleri sayfasındadır.
03Fistül anjiyoplastisi nasıl yapılır?
Adım adım işlem akışı
- Fistül muayene edilir, titreşim ve nabız değerlendirilir, hasta anjiyografi masasına alınır ve kol desteklenerek yerleştirilir.
- Kol temizlenip steril örtülür. Giriş bölgesine lokal anestezi uygulanır; bu aşamada birkaç saniye süren batma hissedilir.
- Fistül damarına ince bir iğneyle girilir ve kılıf yerleştirilir. Diyaliz iğnelerine alışkın hastalar bu girişi genellikle benzer tarif eder.
- Kontrast madde verilerek fistülün tamamı, kola ve göğse doğru uzanan damarlarla birlikte görüntülenir; darlığın yeri ve uzunluğu belirlenir.
- Kılavuz tel darlığın içinden geçirilir, üzerinden balon ilerletilir ve darlık bölgesinde şişirilir. Balon şişirilirken kolda birkaç saniye süren gerginlik veya ağrı hissedilebilir.
- Pıhtı bulunan olgularda pıhtı temizlenir, ardından zemindeki darlık genişletilir. Geri çöken bölgelere stent yerleştirilebilir.
- Kontrol görüntüleri alınır, titreşim ve akım yeniden değerlendirilir.
- Kılıf çıkarılır, giriş yerine elle basınç uygulanır ve kolun üzerine sıkı olmayan bir pansuman yapılır.
04Kimlere uygulanır?
- Diyaliz sırasında yetersiz akım veya yüksek venöz basınç saptanan hastalar
- Fistül titreşiminde azalma veya kayıp gelişen hastalar
- İğne yerlerinden uzayan kanama bildirilen hastalar
- Fistülü pıhtı ile tıkanmış hastalar
- Olgunlaşmayan, diyalizde kullanılamayan yeni fistülü olan hastalar
- Kolda veya yüzde şişliğe yol açan santral ven darlığı bulunan hastalar
- Fistül greftinde darlık gelişen hastalar
Uygunluk kararı muayene ve görüntüleme sonrası verilir. Fistül muayenesi, diyaliz seans kayıtları ve Doppler ultrason bulguları birlikte değerlendirilir.
05Kimlere uygulanmaz?
| Durum | Sınıf | Açıklama |
|---|---|---|
| Fistül bölgesinde aktif enfeksiyon | Kesin | Önce enfeksiyon tedavi edilir |
| Anevrizmal bölgede cilt bütünlüğünün bozulmuş olması | Kesin | Cerrahi değerlendirme önceliklidir |
| Kontrast maddeye ağır alerjik reaksiyon öyküsü | Göreceli | Hazırlık protokolü veya alternatif yöntem planlanır |
| Kontrol altına alınamayan kanama bozukluğu | Göreceli | Pıhtılaşma düzeltildikten sonra planlanır |
| Fistülün uzun süredir tıkalı olması | Göreceli | Başarı şansı azalır, cerrahi seçenekler değerlendirilir |
| Hastanın kolunu hareketsiz tutamaması | Göreceli | Sedasyon desteğiyle yeniden ele alınır |
← Yana kaydırın
06İşlem öncesi hazırlık
- Diyaliz programı ve son seans bilgileri hekime iletilir
- Kullanılan ilaçlar, özellikle kan sulandırıcılar bildirilir
- Güncel kan sayımı, potasyum düzeyi ve pıhtılaşma testleri kontrol edilir
- Kontrast madde ve ilaç alerjisi sorgulanır
- İşlemden önce genellikle 4 ile 6 saatlik açlık istenir
- Fistül kolu temiz tutulur, o kola damar yolu açtırılmaz ve tansiyon ölçtürülmez
- Kısa kollu veya kolu kolayca sıvanabilen bir kıyafet tercih edilir
- Hastaneye refakatçi ile gelinir
07İşlem sonrası: iyileşme süreci
| Dönem | Beklenen durum | Dikkat edilmesi gerekenler |
|---|---|---|
| İlk 2 saat | Gözlem, giriş yerinin izlenmesi | Kol yukarıda tutulur, pansuman kontrol edilir |
| Aynı gün | Taburculuk, çoğu hastada diyalize dönüş | Titreşim elle kontrol edilir |
| 1. gün | Günlük yaşama dönüş | Fistül koluyla ağır yük taşınmaz |
| 1. hafta | Morarma ve hassasiyet geriler | Giriş yeri kuru tutulur, sıkı takı takılmaz |
| 1. ay | Fistül akımının değerlendirilmesi | Diyaliz ekibinin bildirdiği değişiklikler iletilir |
| Sonraki dönem | Düzenli fistül muayenesi ve akım takibi | Titreşimdeki azalma gecikmeden bildirilir |
← Yana kaydırın
08Riskler ve olası komplikasyonlar
Beklenen ve genellikle geçici olanlar
- Giriş bölgesinde hassasiyet, morarma ve hafif şişlik
- Balon şişirilirken hissedilen geçici ağrı
Seyrek görülenler
- Giriş yerinde kanama veya hematom
- Damar duvarında yırtılma ve balonla kapatma gereksinimi
- İşlem sonrası kısa sürede yeniden darlık gelişmesi
- Fistülün pıhtı ile tıkanması
Nadir görülenler
- Yerleştirilen stentte yer değiştirme veya kırılma
- Fistül bölgesinde enfeksiyon
- Kontrast maddeye bağlı alerjik reaksiyon
- Elde dolaşım bozukluğuna bağlı ağrı ve güçsüzlük
Fistüldeki titreşimin kaybolması, kolda hızla artan şişlik ve morarma, durmayan kanama, elde soğukluk, solukluk veya güçsüzlük, fistül bölgesinde artan kızarıklık, ısı artışı ve ateş.
09Fistül anjiyoplastisi ile cerrahi revizyon karşılaştırması
| Başlık | Balon anjiyoplasti (endovasküler) | Cerrahi revizyon |
|---|---|---|
| Kesi | İğne giriş yeri, dikiş gerekmez | Kolda cerrahi kesi |
| Anestezi | Lokal anestezi | Lokal veya bölgesel anestezi |
| Hastanede kalış | Çoğunlukla yatış gerekmez | Yatış gerekebilir |
| Diyalize dönüş | Çoğunlukla aynı gün | Genellikle daha uzun ara verilir |
| İz | Görünür iz beklenmez | Kesi bölgesinde iz kalır |
| Tekrarlanabilirlik | Gerektiğinde yeniden uygulanabilir | Kol damarlarının bir bölümü daha kullanılır |
← Yana kaydırın
Her iki yöntemin de uygun olduğu hasta grupları farklıdır. Yöntem seçimi hastalığın evresi, anatomi ve hastanın genel durumuna göre yapılır.
Sayfada geçen tıbbi terimler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| AVF | Arteriyovenöz fistül, diyaliz için oluşturulan damar yolu |
| Maturasyon | Fistülün diyalizde kullanılabilecek hale gelmesi |
| Thrill | Fistül üzerinde elle hissedilen titreşim |
| Bruit | Fistül üzerinde duyulan uğultu sesi |
| Stenoz | Damarda darlık |
| Tromboz | Damarın pıhtı ile tıkanması |
| Santral ven | Kolun üst kısmı ve göğüs boşluğundaki büyük toplardamarlar |
← Yana kaydırın
Bu işlemin size uygun olup olmadığı, mevcut görüntülemeleriniz ve muayene sonrasında belirlenir. Değerlendirme için randevu talebi oluşturabilir veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.
