01Fistül ve greft nedir?
Fistül, diyaliz için bir atardamarla toplardamar arasında oluşturulmuş bağlantıdır. AVF kısaltmasıyla da anılır. Greft ise damarlar arasındaki bağlantıda yapay bir tüpün kullanıldığı erişim yoludur.
Zamanla bu yollarda daralma veya pıhtı oluşabilir. Bu sayfa mevcut fistül ve greftteki sorunlara yönelik girişimleri anlatır; her yeni fistül oluşturma işlemini kapsamaz.
02Hangi bulgular değerlendirme gerektirir?
Diyalizde kan akımının düşmesi, cihazın sık alarm vermesi, iğne sonrası kanamanın uzaması veya kolda şişlik görülebilir. Fistülde alışık olduğunuz titreşimin kaybolmasını diyaliz ekibine hemen bildirin; sonraki seansı beklemeyin.
Kontrol edilemeyen kanama, elde ani soğukluk ve güç kaybı ya da ciddi genel durum bozulmasında acil yardım alın. Durmayan yoğun kanamada 112’yi arayın ve verilen yönlendirmeyi izleyin.
03Hangi işlemler uygulanabilir?
Muayene ve ultrasonla başlayan değerlendirmede gerekirse damar yolu anjiyografiyle incelenir. Daralmış bölüm balonla genişletilebilir. Pıhtı varsa uygun hastada ilaç veya mekanik yöntemlerle temizlenmesi düşünülebilir.
Seçilmiş durumlarda stent ya da kaplı stent kullanılabilir. Bazı sorunlarda cerrahi düzeltme veya yeni bir diyaliz yolu planı daha uygun olabilir.
04İşlem öncesinde
Diyaliz programınızı, son seans bilgilerini, kan testlerinizi ve ilaç listenizi paylaşın. Sorunun ne zaman başladığını ve daha önce yapılan fistül işlemlerini belirtin.
Fistülün kullanılamadığı dönemde diyalizin nasıl sürdürüleceği nefroloji ekibiyle birlikte planlanır. Gerekirse geçici başka bir damar yolu gerekebilir.
05İşlem sonrası ve riskler
Kanama, damar yaralanması, enfeksiyon ve yeniden pıhtı oluşması olası risklerdir. Bazı durumlarda girişimle damar yolu açılamayabilir. Sorunun tekrarlaması ek işlem veya farklı bir erişim yolu gerektirebilir.
Diyalizde ne zaman kullanılacağı, işlem sonucuna göre ekibe bildirilir. Giriş yerinin bakımı ve kolun korunmasıyla ilgili öneriler verilir. Şişlik, ağrı, ateş, akıntı veya titreşim değişikliğini gecikmeden bildirin.
06Fistül nasıl olgunlaşır, neden daralır?
Fistül oluşturulduktan sonra atardamardan gelen yüksek basınçlı kan toplardamara yönelir. Toplardamar zamanla genişler ve duvarı kalınlaşır; böylece diyaliz iğnelerinin tekrar tekrar girebileceği dayanıklı bir yol oluşur. Bu sürece olgunlaşma (maturasyon) denir.
Fistül uzun süre kullanılabilen bir yapıdır. Ancak sürekli iğne girişi ve akımdaki değişiklikler damar duvarında kalınlaşmaya ve daralmaya yol açabilir. Daralma ilerledikçe akım azalır; ileri aşamada fistül pıhtıyla tamamen tıkanabilir.
Bazı yeni fistüller beklenen şekilde olgunlaşmaz ve diyalizde kullanılamaz. Bu durumda da nedenin araştırılması ve uygun hastada daralan bölümün balonla genişletilmesi değerlendirilebilir.
07Titreşim, uğultu ve diğer işaretler ne anlatır?
Çalışan bir fistülün üzerinde elle hissedilen bir titreşim (thrill) ve dinlendiğinde duyulan bir uğultu (bruit) bulunur. Titreşimin zayıflaması ya da kaybolması, uğultunun tizleşmesi veya değişmesi, akımda bir sorun olabileceğini düşündürür.
Diyaliz ekibinin fark ettiği bulgular da önemlidir: toplardamar tarafındaki basıncın yükselmesi, kan akım hızının düşmesi veya iğne yerlerinden diyaliz sonrası uzun süre kanama olması gibi. Kolda, yüzde ya da göğüs duvarında şişlik ve belirginleşen damarlar, kolun üst kısmı ile göğüs içindeki büyük toplardamarlarda (santral venler) daralmayı düşündürebilir.
Fistül bölgesinde balonlaşma, üzerindeki ciltte incelme veya yara ayrıca değerlendirilmesi gereken bulgulardır. Elde soğukluk, solukluk, ağrı veya güçsüzlük ise elin dolaşımının etkilendiğini gösterebilir ve gecikmeden bildirilmelidir.
08İşlem nasıl ilerler?
İşlem anjiyografi ünitesinde, görüntüleme eşliğinde yapılır. Önce fistül muayene edilir, kol desteklenerek yerleştirilir, temizlenir ve steril örtülür. Giriş bölgesi lokal anesteziyle uyuşturulur ve fistül damarına ince bir iğneyle girilerek kılıf yerleştirilir.
Kontrast madde (damarları görünür kılan ilaç) verilerek fistülün tamamı, kola ve göğse doğru uzanan damarlarla birlikte görüntülenir. Daralmanın yeri ve uzunluğu belirlenir. Kılavuz tel daralmış bölümün içinden geçirilir ve balon bu bölgede şişirilir. Fistül duvarı kalın ve dirençli olabildiği için yüksek basınca dayanıklı balonlar kullanılabilir; balon şişerken kolda kısa süreli gerginlik veya ağrı hissedilebilir.
Fistül pıhtıyla tıkanmışsa işlem iki aşamada ilerler: önce pıhtı temizlenir, ardından pıhtıya zemin hazırlayan daralma genişletilir. Gerekli durumlarda santral venlerdeki daralmalar aynı seansta ele alınabilir. Son görüntülerde akım ve titreşim yeniden değerlendirilir, giriş yerine bası uygulanır.
09Kimlerde ertelenir veya farklı planlanır?
Fistül bölgesinde aktif enfeksiyon varsa önce enfeksiyonun tedavisi gerekir. Balonlaşmış bölgede cilt bütünlüğü bozulmuşsa cerrahi değerlendirme öncelik kazanabilir.
Kontrast maddeye ciddi alerji öyküsü ve kanama bozukluğu hazırlık planını değiştirir. Fistül uzun süredir tıkalıysa açılma olasılığı azalabilir; bu durumda cerrahi seçenekler ve yeni bir damar yolu planı da konuşulur.
Balon ile cerrahi düzeltme nasıl ayrılır?
Balon işlemi fistülün içinden, iğne girişiyle yapılır ve gerektiğinde tekrarlanabilir. Cerrahi düzeltmede kolda kesi yapılır ve kol damarlarının bir bölümü daha kullanılabilir. Kol damarları sınırlı bir kaynak olduğu için, mevcut damar yolunun olabildiğince uzun süre kullanılabilir tutulması hedeflenir. Hangi yolun uygun olduğu daralmanın yeri, fistülün durumu ve nefroloji ile damar cerrahisi ekipleriyle birlikte belirlenir.
10Fistülünüzü günlük hayatta nasıl korursunuz?
Fistülü her gün elinizle kontrol edin; titreşim hissetmiyorsanız diyaliz ekibinize hemen ulaşın. Fistüllü koldan tansiyon ölçtürmeyin, kan aldırmayın ve damar yolu açtırmayın.
Kolun üzerine yatmayın, sıkı saat, bileklik veya giysi kullanmayın ve bu kolla ağır yük taşımayın. Diyalizde iğne yerlerinin dönüşümlü kullanılması damar duvarının korunmasına yardımcı olur. Kolu darbeden ve aşırı sıcaktan koruyun.
11Fistül kullanılamazken diyaliz nasıl sürer?
Fistül açılamazsa ya da yeni bir damar yolu olgunlaşana kadar beklemek gerekirse, diyaliz geçici olarak boyun veya göğüs bölgesindeki büyük bir toplardamara yerleştirilen bir kateter üzerinden sürdürülebilir. Bu kateterlerle ilgili bilgi port ve kateter işlemleri sayfasındadır.
Kateterin de enfeksiyon ve tıkanma gibi riskleri vardır; bu nedenle genellikle kalıcı bir fistül ya da greft planıyla birlikte düşünülür. Hangi yolun ne zaman kullanılacağı nefroloji, damar cerrahisi ve girişimsel radyoloji ekiplerinin ortak planıyla belirlenir.
12Bu sayfada geçen terimler
- AVF (arteriyovenöz fistül): Diyaliz için atardamarla toplardamar arasında oluşturulan bağlantı.
- Greft: Damarlar arasındaki bağlantıda kullanılan yapay tüp.
- Maturasyon: Fistülün diyalizde kullanılabilecek hale gelmesi.
- Thrill: Fistül üzerinde elle hissedilen titreşim.
- Bruit: Fistül üzerinde duyulan uğultu sesi.
- Stenoz: Damarda daralma.
- Tromboz: Damarın pıhtıyla tıkanması.
- Santral ven: Kolun üst kısmı ve göğüs içindeki büyük toplardamarlar.
13Damar yolunuzu birlikte değerlendirelim
Planlı değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Fistülün aniden çalışmaması halinde önce diyaliz ekibine hemen ulaşın. Damar hastalıkları sayfasında ilgili işlemleri bulabilirsiniz.
