01Diyabetik ayak yarası nedir?
Şeker hastalığı yıllar içinde iki sistemi birden yıpratır. Birincisi sinirlerdir: ayaktaki his azalır, kişi acıyı, sıcağı ve basıncı fark edemez hale gelir. İkincisi damarlardır: ayağa giden kan akımı azalır, doku onarım kapasitesini kaybeder.
Bu iki hasar üst üste bindiğinde küçük bir sürtünme bile yaraya dönüşür. Dar ayakkabının vurduğu yer, çorabın dikişi, taşın batması ya da tırnak kenarı hissedilmediği için fark edilmez. Yara açıldığında ise akım yetersizliği nedeniyle kapanmaz.
Diyabetik ayak yarası çoğunlukla ayak tabanının basınç alan noktalarında, parmak uçlarında ve topukta görülür. Bir kısmı ağrısızdır ve kişi ancak çorabında leke gördüğünde fark eder.
Bu yazı yaranın günlük bakımına odaklanıyor. Tanı ve tedavi sürecinin tamamını diyabetik ayak sayfasında ele aldık.
02Yara neden iyileşmiyor?
Kapanmayan bir yaranın arkasında genellikle tek bir neden değil, üç etkenin birleşimi vardır. İyileşmenin sağlanması için üçünün de aynı anda ele alınması gerekir.
Dolaşım yetersizliği. Yara iyileşmesi için bölgeye oksijen, besin ve antibiyotik ulaşması gerekir. Bacak atardamarlarında darlık varsa bunların hiçbiri yeterince gitmez. Diyabet, özellikle diz altındaki ince damarları tutar.
Sinir hasarı. His kaybı nedeniyle kişi yaranın üzerine basmaya devam eder. Sürekli basınç, dokunun kendini onarmasına izin vermez. Ayrıca terleme azaldığı için cilt kurur ve çatlar.
Enfeksiyon. Açık yara bakteriler için giriş kapısıdır. Kan şekeri yüksek seyrettiğinde bağışıklık yanıtı zayıflar, enfeksiyon derine ilerleyip kemiğe ulaşabilir.
Buna bir dördüncü başlık eklenir: kan şekeri kontrolü. Yüksek seyreden şeker değerleri hem enfeksiyon riskini artırır hem de doku onarımını yavaşlatır.
Ağrının olmaması yaranın hafif olduğunu göstermez. Diyabetik ayakta his kaybı nedeniyle derin ve enfekte yaralar bile ağrısız olabilir. Değerlendirme ölçütü ağrı değil, yaranın büyüklüğü, derinliği ve çevresindeki bulgulardır.
03Wagner sınıflaması ne anlatır?
Wagner sınıflaması, diyabetik ayak yaralarını derinliğine ve doku kaybının yaygınlığına göre basamaklara ayırır. Takip planını ve başvuru aciliyetini belirlemekte kullanılır.
| Wagner basamağı | Tablo | Ne anlama gelir |
|---|---|---|
| 0 | Açık yara yok, risk altındaki ayak | Nasır, deformite, kuru cilt ve his kaybı var |
| 1 | Yüzeyel yara | Yalnız cilt katmanını tutar |
| 2 | Derin yara | Kirişe ya da eklem düzeyine ulaşır |
| 3 | Derin yara ve enfeksiyon | Apse ya da kemik iltihabı eşlik eder |
| 4 | Sınırlı doku ölümü | Parmak veya ön ayakta siyahlaşma |
| 5 | Yaygın doku ölümü | Ayağın büyük bölümünü kapsar |
← Yana kaydırın
Basamak yükseldikçe değerlendirme aciliyeti artar. Wagner 0 grubundaki kişilerde yara henüz yoktur; bu grubun tamamı önleyici bakım programına alınır. Wagner 3 ve üzerindeki tablolarda başvuru geciktirilmez.
Klinikte başka sınıflama sistemleri de kullanılmaktadır; sistemler arasında basamak tanımları farklılık gösterebilir [kaynak doğrulanacak].
04Dolaşımın yara iyileşmesindeki rolü nedir?
Yara bakımı ne kadar düzenli yapılırsa yapılsın, bölgeye yeterli kan gitmiyorsa iyileşme beklenmez. Bu nedenle kapanmayan her diyabetik ayak yarasında dolaşım değerlendirmesi standart adımdır.
Değerlendirme basit ölçümlerle başlar. Ayak sırtı ve iç bilek arkasındaki nabızlar elle kontrol edilir. Ayak bileği kol indeksi ölçülür. Şeker hastalarında damar duvarı sertleştiği için bu indeks yanıltıcı biçimde yüksek çıkabilir; bu durumda parmak basıncı ölçümü tercih edilir.
Renkli Doppler ultrason darlığın yerini ve derecesini gösterir. Girişim planlanan hastalarda BT anjiyografi, MR anjiyografi ya da kateter anjiyografi ile damar haritası çıkarılır.
Darlık saptanan hastalarda akımın artırılması, yaranın kapanma ihtimalini destekleyen adımlardan biridir. Kateter yoluyla balonla genişletme ve gerektiğinde stent uygulaması, uygun damar yapısına sahip hastalarda değerlendirilir. Yöntemin ayrıntısını ve kimlere uygulandığını periferik arter hastalığı stent tedavisi sayfasında bulabilirsiniz. Bacaktaki dolaşım şikâyetlerinin belirti düzeyindeki karşılığı için bacak damar tıkanıklığı belirtileri yazısına bakabilirsiniz.
05Günlük ayak bakımı kontrol listesi
Aşağıdaki adımlar her gün, tercihen akşam aynı saatte uygulanır. Liste tedavi yerine geçmez; amacı yeni yara oluşumunu önlemek ve var olanı erken fark etmektir.
- Ayaklarınızı her akşam iyi aydınlatılmış bir odada inceleyin. Tabanı görmek için ayna kullanın veya bir yakınınızdan yardım isteyin.
- Parmak aralarını tek tek açıp kontrol edin. Çatlak, kızarıklık, beyazlaşma ve akıntı arayın.
- Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın. Suyun sıcaklığını ayağınızla değil, elinizin iç yüzüyle veya dirseğinizle deneyin.
- Yıkama süresini kısa tutun, ayağı suda uzun süre bekletmeyin.
- Kuruladıktan sonra parmak aralarının kuru kaldığından emin olun, nemli bırakmayın.
- Ayak sırtına ve tabana nemlendirici sürün, parmak aralarına sürmeyin.
- Tırnakları düz kesin, köşeleri oymayın, çok kısa kesmeyin.
- Nasır ve sert derileri kendiniz kesmeyin, jilet ve nasır bandı kullanmayın.
- Dikişsiz, açık renkli, pamuklu çorap giyin. Açık renk, akıntı ve kanamayı erken görmeyi kolaylaştırır.
- Çorabı her gün değiştirin, lastiği bacağı sıkmayan modeli seçin.
- Ayakkabıyı giymeden önce içine elinizi sokup yabancı cisim, kıvrılmış taban ve dikiş kontrolü yapın.
- Yeni ayakkabıyı ilk gün kısa süre giyin, ardından ayağınızı kontrol edin.
- Evde de dahil olmak üzere çıplak ayakla yürümeyin.
- Kan şekeri takibinizi düzenli yapın ve değerlerinizi kaydedin.
- Yeni bir kızarıklık, kabarcık, çatlak veya yara gördüğünüzde bekleme süresi başlatmayın, aynı hafta içinde hekiminize gösterin.
Hekiminize sorabilecekleriniz
- Ayağımdaki dolaşım değerlendirildi mi, ayak bileği kol indeksim kaç?
- Yaram hangi Wagner basamağında?
- Kemik tutulumu açısından görüntüleme gerekiyor mu?
- Yaranın üzerindeki basıncı kaldırmak için hangi yöntem bana uygun?
- Pansuman sıklığım ne olmalı ve kim yapmalı?
- Girişimsel damar tedavisine uygun bir damar yapım var mı?
06Yara bakımında neler yapılmaz?
Yaraların büyümesinde payı olan uygulamaların çoğu iyi niyetle yapılır. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan yanlışları ve nedenlerini toplar.
| Sık yapılan uygulama | Neden uygun değil |
|---|---|
| Yarayı tentürdiyot, kolonya veya alkol ile silmek | Yeni oluşan dokuya zarar verir, iyileşmeyi geciktirir |
| Nasırı jiletle kesmek veya nasır bandı yapıştırmak | Yeni yara açar, enfeksiyon kapısı oluşturur |
| Ayağı sıcak suya sokup uzun süre bekletmek | His kaybı nedeniyle yanık riski taşır, cildi yumuşatıp çatlatır |
| Sıcak su torbası ve elektrikli battaniye kullanmak | Fark edilmeyen yanıklara yol açar |
| Yarayı hava alsın diye açık bırakmak | Kirlenmeye ve kurumaya açık hale getirir |
| Evde kalan antibiyotik kremi sürmek | Etkensiz kullanım direnç yaratır, gerçek tabloyu gizler |
| Bitkisel karışım, diş macunu, un ve benzeri uygulamalar | Yara yatağını bozar, enfeksiyon riskini artırır |
| Yaranın üzerine basmaya devam etmek | Basınç, dokunun onarımını engeller |
| Pansumanı günlerce değiştirmemek | Akıntı ve enfeksiyon fark edilmez |
← Yana kaydırın
Yaranın fotoğrafını çekip tarih yazarak kaydetmek, hekime giderken en yararlı hazırlıklardan biridir. Bu kayıt yalnız kendi takibiniz içindir, paylaşılmaz.
07Tedavi nasıl planlanır?
Tedavi, dört başlığın aynı anda yürütülmesiyle planlanır: dolaşımın değerlendirilmesi, yara üzerindeki basıncın kaldırılması, enfeksiyonun kontrolü ve kan şekeri düzenlenmesi. Bu başlıklar farklı bölümlerin birlikte çalışmasını gerektirir.
Basıncın kaldırılması. Yaranın üzerine basılmaya devam edildiği sürece iyileşme beklenmez. Özel tabanlık, yara ayakkabısı, koltuk değneği ya da alçı benzeri uygulamalar, hasta seçimine bağlı olarak tercih edilir.
Yara bakımı. Ölü dokunun temizlenmesi ve uygun pansuman malzemesinin seçilmesi yaranın durumuna göre belirlenir. Pansuman sıklığı akıntı miktarına göre değişir.
Enfeksiyon kontrolü. Antibiyotik kullanımı, kültür sonucu ve klinik tabloya göre hekim tarafından planlanır. Kemik tutulumu şüphesinde ek görüntüleme istenir.
Dolaşımın iyileştirilmesi. Darlık saptanan hastalarda kateter yoluyla akımın artırılması gündeme gelir. Uygunluk, damarın tutulum düzeyine ve genel duruma göre hekim değerlendirmesi sonrası belirlenir. Sürecin tamamını diyabetik ayak tedavisi sayfasında anlattık.
| Künye başlığı | Tipik durum |
|---|---|
| Değerlendirme ekibi | Endokrinoloji, yara bakımı, girişimsel radyoloji, gerektiğinde ortopedi |
| Damar işlemi türü | Kateterle balon anjiyoplasti ve gerekirse stent |
| Anestezi | Lokal anestezi, gerektiğinde sedasyon desteği |
| İşlem süresi | Tutulumun uzunluğuna göre yaklaşık 1 ile 2 saat |
| Giriş yeri | Kasık atardamarı, bazı hastalarda kol veya ayak bileği |
| Hastanede kalış | Çoğunlukla bir gece, enfeksiyon varsa uzayabilir |
| Yürüme düzeni | Yara üzerine basmayacak biçimde, hekimin tarifiyle |
| İşe dönüş | Yaranın durumuna ve mesleğe göre, hekim onayıyla |
| Pansuman takibi | Yara durumuna göre belirlenen aralıklarla |
| Damar takibi | Erken Doppler kontrolü, ardından planlanan aralıklarla |
← Yana kaydırın
08Ne zaman doktora başvurmalı?
Aynı gün başvurun
- Yara çevresinde kızarıklığın yayılması, şişlik ve ısı artışı
- Yaradan gelen kötü kokulu veya bulanık akıntı
- Ateş, titreme, halsizlik
- Kan şekerinde açıklanamayan yükselme
- Parmakta veya ayakta siyahlaşma
- Yarada ani büyüme ya da derinleşme
- Ayakta ani başlayan soğukluk, solukluk ve şiddetli ağrı
Aynı hafta içinde randevu alın
- Üç haftadır kapanmayan bir yara
- Yeni ortaya çıkan kabarcık, çatlak veya kızarıklık
- Ayakta his kaybının artması
- Nasırın altında koyu renkli bir alan görülmesi
- Ayakkabının artık aynı biçimde oturmaması, ayak şeklinde değişim
Diyabetik ayak yarası, sinir hasarı ile dolaşım bozukluğunun birleştiği zeminde açılır ve kendiliğinden kapanması beklenmez. İyileşme üç şarta bağlıdır: bölgeye yeterli kan gitmesi, yara üzerindeki basıncın kaldırılması ve enfeksiyonun kontrol altına alınması. Kan şekeri kontrolü bu üçünü destekler. Wagner sınıflaması yaranın hangi basamakta olduğunu, dolayısıyla başvuru aciliyetini gösterir. Kapanmayan her yarada dolaşım değerlendirmesi standart adımdır. Sonraki adım basit: yaranız üç haftadır kapanmıyorsa ya da çevresinde kızarıklık varsa dolaşım değerlendirmesi için randevu alın.
Değerlendirme ve ikinci görüş için randevu sayfasından ulaşabilirsiniz.
