01FAST testi nedir ve nasıl uygulanır?
FAST, inme belirtilerini eğitimsiz bir kişinin bile bir dakika içinde tanıyabilmesi için geliştirilmiş dört adımlı kontroldür. Amerikan İnme Derneği tarafından halka yönelik kullanılan standart yöntemdir.
F · Face (Yüz): Kişiden gülümsemesini isteyin. Yüzün bir yarısı düşük mü kalıyor, ağız kenarı kayıyor mu?
A · Arm (Kol): İki kolunu da öne doğru kaldırıp gözlerini kapatmasını isteyin. Bir kol kendiliğinden aşağı iniyor mu?
S · Speech (Konuşma): Basit bir cümleyi tekrar etmesini isteyin. Kelimeler karışıyor, peltekleşiyor veya cümleyi anlamıyor mu?
T · Time (Zaman): Bu üçünden biri bile varsa saate bakın, belirtinin başladığı saati not edin ve hemen 112'yi arayın.
Bazı merkezler bu testi BE-FAST olarak genişletir. Başa eklenen iki harf, arka dolaşım inmelerinde daha sık görülen bulguları kapsar.
- B · Balance: Ani denge kaybı, yürürken bir tarafa savrulma
- E · Eyes: Ani görme kaybı, çift görme, görme alanının yarısının kaybolması
FAST testinin üç maddesinin de pozitif olması gerekmez. Tek bir madde bile 112 için yeterli sebeptir. Test negatifse ancak kişide ani ve açıklanamayan bir nörolojik değişiklik varsa yine 112 aranır.
02İnme belirtileri nelerdir?
İnme belirtilerinin ortak özelliği ani başlamasıdır. Saatler içinde yavaşça artan bir yakınma, inmeden çok başka nedenleri düşündürür.
| Belirti | Nasıl görünür | Hangi bölgeyi düşündürür |
|---|---|---|
| Yüz kayması | Gülümserken bir yarı hareketsiz kalır | Ön dolaşım, orta serebral arter |
| Tek taraflı kol veya bacak güçsüzlüğü | Kol kendiliğinden düşer, bacak sürüklenir | Ön dolaşım |
| Konuşma bozukluğu | Kelime bulamama, anlamama, peltek konuşma | Baskın yarıküre |
| Ani görme kaybı | Bir gözde perde inmesi, görme alanının yarısının kaybı | Karotis veya arka dolaşım |
| Ani denge ve koordinasyon kaybı | Ayakta duramama, bir tarafa savrulma | Arka dolaşım, beyincik |
| Ani çift görme | Nesnelerin iki görünmesi | Beyin sapı |
| Ani yutma güçlüğü | Su içerken boğulma, salya akması | Beyin sapı |
| Ani ve şiddetli baş ağrısı | Saniyeler içinde tepe noktasına ulaşan ağrı | Kanamalı inme lehine |
| Ani bilinç değişikliği | Uyandırılamama, ağır uyku hali | Geniş alan tutulumu |
← Yana kaydırın
Belirtiler çoğunlukla vücudun tek yarısını tutar. İki tarafı birden tutan tablolar daha seyrektir ve genellikle beyin sapı kaynaklıdır.
03Belirtiler neden aniden başlar?
Beyin dokusu kendi enerji deposunu tutmaz. Kanla gelen oksijen ve şeker kesildiği anda o bölgedeki hücrelerin işlevi durur, bu yüzden belirti yavaş yavaş değil bir anda çıkar.
Tıkanan damarın beslediği alanın merkezindeki hücreler hızla zarar görür. Bu merkezin çevresinde ise komşu damarlardan sınırlı kan alan, henüz ölmemiş ama işlev göremeyen bir kuşak bulunur. Tedavi bu kuşağı kurtarmayı hedefler.
Zaman geçtikçe kurtarılabilir kuşak küçülür ve kalıcı hasar alanı büyür. İnmede zamanın bu kadar kritik olmasının nedeni budur.
Belirtinin başladığı saat bilinmiyorsa, kişinin son kez normal görüldüğü saat esas alınır. Uykudan belirtiyle uyanan hastalarda yatağa girdiği saat sorulur.
04İnme öncesi belirtiler olur mu?
Bazı hastalarda inmeden önce, aynı belirtilerin kısa sürüp kendiliğinden geçtiği ataklar görülür. Buna geçici iskemik atak denir. Belirti dakikalar içinde tamamen düzeldiği için hastaların büyük bölümü hastaneye başvurmaz.
Bu ataklar bir uyarıdır. Geçici iskemik atak sonrası ilk günler, kalıcı inme riskinin en yüksek olduğu dönemdir. Konunun ayrıntısı için geçici inme ve TIA yazısına bakabilirsiniz.
Kırmızı bayraklar
- Birkaç dakika süren ve kendiliğinden geçen tek taraflı güç kaybı
- Kısa süreli konuşma bozukluğu, sonra tam düzelme
- Bir gözde perde iner gibi geçici görme kaybı
- Geçici çift görme veya denge kaybı
- Aynı tabloyla tekrarlayan kısa ataklar
Bu bulgular geçmiş olsa bile aynı gün acil servise başvuru gerektirir. Kaynağın boyun damarında olup olmadığı araştırılır, şah damarı tıkanıklığı sık karşılaşılan nedenlerden biridir.
05İnme belirtileri hangi durumlarla karışır?
İnmeyi taklit eden tablolar vardır. Ayrımı hastanede görüntülemeyle yapmak gerekir, bu yüzden şüphe durumunda karar vermeye çalışmak yerine 112 aranır.
| Karışabilen durum | Ayırt edici ipucu |
|---|---|
| Düşük kan şekeri | Terleme, titreme, açlık hissi, şeker verilince düzelme |
| Migren aurası | Belirti dakikalar içinde yayılır, genellikle baş ağrısı izler |
| Havale sonrası geçici felç | Nöbet tanıklığı, dil ısırığı, idrar kaçırma |
| Yüz felci (periferik) | Alın kırışıklıkları da kaybolur, göz kapanmaz |
| Beyin tümörü | Belirtiler günler veya haftalar içinde artmıştır |
| Boyun fıtığı kaynaklı uyuşma | Belirli bir sinir alanına uyar, boyun hareketiyle değişir |
| Tansiyon düşmesi ve bayılma | Kısa süreli, iki taraflı, hızla toparlanma |
← Yana kaydırın
Ayırıcı tanı yapmak hastanın veya yakınının işi değildir. "Belki şekeri düşmüştür" diyerek beklemek, tedavi penceresinin kapanmasına yol açar.
06112 aranırken ne söylenmeli?
Telefonda verilen bilgi, ekibin hangi hastaneye yöneleceğini belirler. Aşağıdaki sıralamayı takip edin.
112'yi ararken söylenecekler
- "İnme şüphesi var" cümlesini açıkça kurun
- Belirtinin başladığı saati veya kişinin son kez normal görüldüğü saati söyleyin
- Hangi belirtilerin olduğunu sayın: yüz kayması, kol güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu
- Kişinin bilincinin açık olup olmadığını belirtin
- Kan sulandırıcı ilaç kullanıp kullanmadığını söyleyin
- Bilinen şeker, tansiyon, ritim bozukluğu veya önceki inme öyküsünü aktarın
- Açık adresi, kapı numarasını, kat ve varsa apartman giriş kodunu verin
Ambulans gelene kadar yapılmayacaklar
- Ağızdan su, yiyecek veya ilaç vermeyin, yutma bozukluğu olabilir
- Dil altı tansiyon ilacı vermeyin
- Aspirin vermeyin, kanamalı inme olasılığı henüz dışlanmamıştır
- Kişiyi arabaya bindirip kendiniz hastaneye götürmeye çalışmayın
- Yatakta yatıyorsa başı hafif yükseltin, üstünü sıkan giysileri gevşetin
07İlk 60 dakikada hastanede ne oluyor?
İnme şüphesiyle gelen hasta acil serviste öncelikli sıraya alınır. İlk hedef, tablonun tıkanmadan mı kanamadan mı kaynaklandığını ayırmaktır.
| Basamak | Ne yapılır | Yaklaşık süre |
|---|---|---|
| Karşılama ve nörolojik muayene | Belirti şiddeti standart ölçekle puanlanır | İlk 10 dakika |
| Beyin tomografisi | Kanama var mı, dışlanır | 10-20. dakika |
| Kan tetkikleri, EKG | Şeker, pıhtılaşma, kalp ritmi | Eş zamanlı |
| Damar görüntülemesi (BT anjiyografi) | Büyük damar tıkanıklığı var mı | 20-35. dakika |
| Tedavi kararı | Uygunluk ölçütleri değerlendirilir | 35-60. dakika |
← Yana kaydırın
Damar görüntülemesi büyük bir damarda tıkanıklık gösterirse hasta girişimsel işlem hazırlığına alınır. Kateterle yapılan işlemin tekniği anjiyografi sayfasındaki ilkelerle aynı temele dayanır.
08Tedavi seçenekleri zamana nasıl bağlı?
İki ana yaklaşım vardır ve ikisinin de zaman penceresi bellidir. Bu pencereler Amerikan Kalp Derneği ve Amerikan İnme Derneği kılavuzlarında tanımlanır.
Damardan verilen pıhtı eritici tedavi, belirtinin başlangıcından itibaren 4,5 saatlik pencerede uygun hastalarda değerlendirilir. Kanama riski taşıdığı için tomografide kanama dışlanmadan uygulanmaz.
Kateterle pıhtının çekilmesi işlemi, büyük damar tıkanıklığı olan hastalarda genellikle ilk 6 saat içinde gündeme gelir. İleri görüntülemeyle kurtarılabilir doku gösterilen seçilmiş hastalarda bu süre 24 saate kadar uzayabilir. Yöntemin ayrıntıları, hazırlık ve iyileşme süreci için inme tedavisi ve trombektomi sayfasına bakabilirsiniz.
Zaman pencerelerinin varlığı, herkesin bu tedavileri alabileceği anlamına gelmez. Uygunluk, hasta seçimine bağlı olarak görüntüleme bulguları, kullanılan ilaçlar ve genel durum birlikte değerlendirilerek belirlenir.
09Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda 112 aranır, poliklinik randevusu beklenmez.
- Yüzün bir yarısında ani kayma
- Tek kolda veya bacakta ani güç kaybı, uyuşma
- Ani konuşamama veya söyleneni anlayamama
- Ani görme kaybı, çift görme
- Ani denge kaybı, ayakta duramama
- Daha önce yaşanmamış tipte ani ve şiddetli baş ağrısı
- Bu belirtilerin kısa sürüp geçmesi
Planlı poliklinik başvurusu şu durumlarda uygundur: boyun damarı darlığı saptanmış olması, ritim bozukluğu tanısı, geçirilmiş inme sonrası kontrol, ailede erken yaşta inme öyküsü.
İnme belirtileri ani başlar ve çoğunlukla vücudun tek yarısını tutar. Yüz kayması, kol güçsüzlüğü ve konuşma bozukluğu üçlüsü FAST testinin çekirdeğidir; bunlardan biri bile varsa 112 aranır.
Belirtinin başladığı saat, hangi tedavinin uygulanabileceğini belirleyen tek en değerli bilgidir. Pıhtı eritici tedavi için 4,5 saat, kateterle pıhtı çekme için genellikle 6 saat, seçilmiş hastalarda 24 saate kadar uzayan pencereler vardır.
Sonraki adım tek cümleyle şudur: belirti şu anda varsa 112'yi arayın. Belirti geçtiyse aynı gün acil servise başvurun ve boyun damarlarınızın değerlendirilmesini isteyin.
