01İnme nedir ve beyinde ne olur?
Beyin, vücudun ağırlığına oranla çok küçük bir organ olmasına rağmen dolaşımdaki kanın büyük bir bölümünü kullanır. Kendi enerji deposu yoktur, bu yüzden her an taze kan gerekir.
Bir damar tıkandığında ya da yırtıldığında, o damarın beslediği alan dakikalar içinde enerjisiz kalır. Hücreler önce işlevini kaybeder, sonra yapısal olarak zarar görür. Belirtinin bir anda çıkmasının nedeni budur.
Zarar gören bölgenin hangi işlevi yönettiği, hastanın hangi belirtiyle geleceğini belirler. Konuşma merkezini besleyen damar tıkandığında konuşma bozulur, hareket alanını besleyen damarda güç kaybı ortaya çıkar.
İnme bir kalp hastalığı değildir ancak kalple yakından ilişkilidir. Kalpteki ritim bozukluğu, beyne giden pıhtının en sık kaynaklarından biridir.
02İnme çeşitleri nelerdir?
İki ana tip vardır ve ikisi birbirinin tam tersi mekanizmalarla ilerler. Bu yüzden tedavileri de birbirinin tersidir.
| Ölçüt | İskemik inme | Hemorajik inme |
|---|---|---|
| Mekanizma | Damarın tıkanması | Damarın yırtılması |
| Beyinde olan | Kansız kalma | Kanın dokuya dolması |
| Görülme sıklığı | Daha sık | Daha seyrek [kaynak doğrulanacak] |
| Tipik başlangıç | Güç kaybı, konuşma bozukluğu | Ani şiddetli baş ağrısı, kusma |
| Kan sulandırıcı | Uygun hastalarda tedavinin parçası | Kesinlikle uygulanmaz |
| Ana tedavi hedefi | Damarı açmak | Kanamayı durdurmak, kaynağı kapatmak |
| Tomografideki görünüm | Erken saatlerde silik olabilir | Genellikle hemen belirgin |
← Yana kaydırın
Bu iki tablonun ayrımı ancak görüntülemeyle yapılır. Hastanın yakınmasına bakarak evde karar vermeye çalışmak, yanlış ilaç verilmesine yol açabilir.
03İskemik inme nasıl gelişir?
Damarın kapanma biçimine göre alt tiplere ayrılır. Bu ayrım, tekrarı önleme planını doğrudan değiştirdiği için önemlidir.
Büyük damar hastalığı. Boyundaki veya kafa içindeki büyük damarın duvarında yıllar içinde plak birikir. Plak damarı daraltır ya da yüzeyinden kopan parçacıklar ileri damarları tıkar. Boyundaki damarın rolü için şah damarı tıkanıklığı sayfasına bakabilirsiniz.
Kalp kaynaklı pıhtı. Kalpte, özellikle düzensiz kalp atımı olan kişilerde, kan bir bölgede yavaşlar ve pıhtı oluşur. Kopan pıhtı beyin damarına gidip tıkar. Bu tipte başlangıç genellikle ani ve ağırdır.
Küçük damar hastalığı. Beyin derinliklerindeki ince damarların duvarı, uzun süreli tansiyon ve şeker hastalığı nedeniyle kalınlaşıp kapanır. Küçük ama stratejik alanlarda hasar bırakır.
Diğer belirlenmiş nedenler. Damar duvarı yırtılması, damar iltihabı, pıhtılaşma bozuklukları ve bazı kan hastalıkları bu başlık altındadır. Genç hastalarda payı daha yüksektir.
Nedeni belirlenemeyen inme. Tüm araştırmalara rağmen kaynak bulunamayan grup. Bu hastalarda uzun süreli kalp ritmi takibi ve ileri kan tetkikleri gündeme gelir.
Alt tipin belirlenmesi akademik bir ayrıntı değildir. Kalp kaynaklı bir inmede kullanılacak ilaç ile plak kaynaklı bir inmede kullanılacak ilaç farklıdır.
04Hemorajik inme nasıl gelişir?
Damar duvarı yırtılır, kan beyin dokusuna ya da beyin zarları arasına dolar. İki temel biçimi vardır.
Beyin dokusunun içine olan kanama, çoğunlukla uzun süreli ve kontrolsüz yüksek tansiyona bağlıdır. Derinlerdeki ince damarların duvarı yıllar içinde zayıflar ve bir noktada dayanamaz.
Beyin zarları arasına olan kanama ise sıklıkla anevrizma yırtılmasıyla gelişir. Bu tabloda ani ve çok şiddetli baş ağrısı ön plandadır. Doğuştan gelen damar yumakları da kanama kaynağı olabilir.
Her iki biçimde de kanın kapladığı hacim, kafa içi basıncı yükseltir. Belirtilerin bir bölümü doğrudan bu basınç artışından doğar.
05Kurtarılabilir doku ne demek?
Tıkanan damarın beslediği alanın merkezinde hücreler hızla ve geri dönüşsüz biçimde zarar görür. Bu merkezin çevresinde ise komşu damarlardan sınırlı kan alan bir kuşak bulunur.
Bu kuşaktaki hücreler henüz ölmemiştir ama çalışamaz durumdadır. Damar zamanında açılırsa işlevlerini geri kazanabilirler. Tedavinin hedefi bu kuşaktır.
Zaman geçtikçe kuşak küçülür, kalıcı hasar alanı büyür. İnmede zamanın bu kadar belirleyici olmasının nedeni tam olarak budur. İleri görüntüleme yöntemleri, bu kuşağın hâlâ var olup olmadığını gösterebilir.
Kurtarılabilir dokunun ne kadar süre ayakta kalacağı kişiden kişiye değişir. Yan dolaşımı iyi olan hastalarda bu süre daha uzun olabilir, bu yüzden zaman penceresi tek başına karar ölçütü değildir.
06İnme risk faktörleri nelerdir?
Risk faktörlerinin bir bölümü değiştirilebilir. Korunmanın tamamı bu bölüm üzerine kuruludur.
Değiştirilebilir risk faktörleri
- Yüksek tansiyon
- Sigara kullanımı
- Şeker hastalığı
- Yüksek kolesterol
- Düzensiz kalp atımı ve diğer ritim bozuklukları
- Hareketsiz yaşam
- Aşırı kilo
- Aşırı alkol tüketimi
- Uyku apnesi
- Tedavi edilmemiş boyun damarı darlığı
Değiştirilemeyen risk faktörleri
- İlerleyen yaş
- Erkek cinsiyet, bazı yaş gruplarında farklılık gösterir
- Ailede erken yaşta inme öyküsü
- Daha önce geçirilmiş inme veya geçici iskemik atak
- Doğuştan damar anomalileri
- Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
Risk azaltma kontrol listesi
- Tansiyonumu evde düzenli ölçüyor ve kaydediyorum
- Sigarayı bıraktım veya bırakma programına başladım
- Kolesterol ve şeker değerlerimi biliyorum
- Kalp ritmim en az bir kez değerlendirildi
- Kilomu ve bel çevremi takip ediyorum
- Haftada en az beş gün yürüyüş yapıyorum
- Uyku sırasında horlama ve nefes durması olup olmadığını sorgulattım
- Kullandığım ilaçları düzenli ve doğru saatte alıyorum
- İnme belirtilerini ve 112'yi ne zaman arayacağımı biliyorum
07İnme sonrası hangi işlevler etkilenir?
Etkilenen işlev, hasar gören bölgeye göre değişir. Aynı büyüklükteki iki hasar, farklı bölgelerde çok farklı sonuçlar verebilir.
| Etkilenen bölge | Ortaya çıkan kayıp |
|---|---|
| Hareket alanı | Karşı tarafta kol, bacak veya yüzde güç kaybı |
| Duyu alanı | Karşı tarafta uyuşma, dokunma hissinde azalma |
| Konuşma üretim merkezi | Kelimeleri çıkaramama, anlamı korunmuş konuşma çabası |
| Konuşma anlama merkezi | Akıcı ama anlamsız konuşma, söyleneni anlayamama |
| Görme yolları | Görme alanının yarısının kaybı |
| Beyincik | Denge bozukluğu, koordinasyon kaybı |
| Beyin sapı | Yutma güçlüğü, çift görme, solunum sorunları |
| Sağ yarıküre alanları | Dikkat dağınıklığı, mekân algısında bozulma |
← Yana kaydırın
Kayıpların bir bölümü zamanla ve rehabilitasyonla azalır. En hızlı toparlanma genellikle ilk haftalarda görülür, kazanımlar aylar boyunca sürebilir.
08İnme tedavisinde yaklaşım nedir?
Tedavi, tipe göre tamamen ayrışır. İskemik inmede hedef damarı açmak, hemorajik inmede kanamayı durdurup kaynağı kapatmaktır.
İskemik inmede damardan verilen pıhtı eritici tedavi, belirtinin başlangıcından itibaren 4,5 saatlik pencerede uygun hastalarda değerlendirilir. Bu pencere Amerikan Kalp Derneği ve Amerikan İnme Derneği kılavuzlarında tanımlanmıştır ve tomografide kanama dışlandıktan sonra geçerlidir.
Büyük damar tıkanıklığı olan hastalarda kateterle pıhtının çekilmesi işlemi genellikle ilk 6 saat içinde gündeme gelir. İleri görüntülemeyle kurtarılabilir doku gösterilen seçilmiş hastalarda bu süre 24 saate kadar uzayabilir. İşlemin nasıl yapıldığı, uygunluk ölçütleri ve iyileşme süreci için inme tedavisi ve trombektomi sayfasına bakabilirsiniz.
Aşağıdaki künye, iki yaklaşımın ölçülebilir başlıklarını karşılaştırır. Değerler genel çerçevedir, kişiye özel plan hekim tarafından belirlenir.
| Künye alanı | Damardan pıhtı eritici tedavi | Kateterle pıhtı çekme |
|---|---|---|
| Uygulama yolu | Koldaki damardan ilaç infüzyonu | Kasık veya bilek atardamarından kateter |
| Zaman penceresi | Belirtiden itibaren 4,5 saat | Genellikle 6 saat, seçilmiş hastalarda 24 saate kadar |
| Ön koşul görüntüleme | Beyin tomografisi, kanama dışlanır | BT anjiyografi, büyük damar tıkanıklığı gösterilir |
| Anestezi | Gerekmez | Sedasyon veya genel anestezi, olguya göre |
| İşlem süresi | İnfüzyon yaklaşık 60 dakika | Yaklaşık 30-90 dakika |
| Yoğun bakım izlemi | İlk 24 saat yakın takip | İlk 24 saat yakın takip |
| Hastanede kalış | Klinik seyre göre değişir | Klinik seyre göre değişir |
| Kontrol görüntüleme | İlk 24 saat içinde | İlk 24 saat içinde |
| Takip aralığı | Taburculuk sonrası hekim planına göre | Taburculuk sonrası hekim planına göre |
← Yana kaydırın
Belirtilerin nasıl tanınacağı, FAST testi ve ilk 60 dakikada hastanede yapılanlar için inme belirtileri yazısına bakabilirsiniz.
Zaman penceresi içinde olmak tek başına yeterli değildir. Kullanılan kan sulandırıcılar, kan basıncı, kan şekeri ve genel durum uygunluğu etkiler. Karar hekim değerlendirmesi sonrası verilir.
09Ne zaman doktora başvurmalı?
Kırmızı bayraklar
- Ani tek taraflı güç kaybı, kolun kendiliğinden düşmesi
- Yüzün bir yarısında ani kayma
- Ani konuşamama veya söyleneni anlayamama
- Ani görme kaybı, görme alanının yarısının kaybolması
- Ayakta duramamaya yol açan ani denge kaybı
- Daha önce benzeri yaşanmamış şiddette ani baş ağrısı
- Ani bilinç değişikliği veya kasılma nöbeti
- Bu belirtilerin kısa sürüp geçmesi
İnme nedir sorusunun kısa yanıtı, beynin bir bölümüne giden kan akışının aniden kesilmesidir. İki ana tipi vardır: damarın tıkandığı iskemik inme ve damarın yırtıldığı hemorajik inme. İkisi birbirinin tersi mekanizmalarla ilerler, bu yüzden tedavileri de birbirinin tersidir.
Ayrım yalnızca görüntülemeyle yapılır. Tedavi kararı, tipin belirlenmesinden sonra ve zaman penceresi gözetilerek verilir. Risk faktörlerinin büyük bölümü değiştirilebilir, korunmanın tamamı bu bölüm üzerine kuruludur.
Sonraki adım tek cümleyle şudur: belirti şu anda varsa 112'yi arayın. Geçirilmiş bir inmeniz ya da saptanmış damar darlığınız varsa, tekrar riskini azaltacak takip planınızı hekiminizle netleştirin.
