01Kriyoablasyon nedir?
Görüntüleme eşliğinde tümörün içine veya yakınına ince problar yerleştirilir. Prob, soğuğu hedef dokuya ileten iğne benzeri bir araçtır. Kontrollü dondurma ve çözme aşamalarıyla tümör hücrelerinin etkisiz hale getirilmesi amaçlanır.
Bu bir bölgesel tedavidir. Vücuttaki bütün kanser hücrelerini tedavi eden bir yöntem olarak düşünülmemelidir. Diğer tedavilerle ilişkisi onkoloji planının içinde değerlendirilir.
02Kimler için değerlendirilebilir?
Belirli böbrek, akciğer, karaciğer, kemik veya yumuşak doku tümörlerinde seçilmiş hastalar için gündeme gelebilir. Ancak organın adı tek başına uygunluk göstermez.
- Tümörün türü, yeri, boyutu ve sayısı incelenir.
- Yakındaki sinir, bağırsak, damar ve diğer organlarla ilişkisi değerlendirilir.
- Hastalığın başka bölgelere yayılıp yayılmadığı ve önceki tedaviler ele alınır.
- İşlemin hangi amaçla önerildiği netleştirilir: belirli bir odağı tedavi etmek veya bazı durumlarda ağrıyı hafifletmek.
Güvenli bir giriş yolu bulunamaması, kanama riski veya beklenen yararın sınırlı kalması gibi nedenlerle başka bir yaklaşım önerilebilir.
03İşlem nasıl ilerler?
Görüntüler üzerinden hedef ve giriş yolu planlanır. Anestezi yöntemi belirlenir; yalnız işlem bölgesinin uyuşturulması, sakinleştirme veya genel anestezi gerekebilir.
Problar görüntüleme eşliğinde yerleştirilir. Dondurulan alan takip edilerek uygulama yapılır. İşlem sonunda problar çıkarılır ve gözlem başlar. Kullanılan prob sayısı ve hastanede kalış süresi her hasta için aynı değildir.
04Görüşmeye gelirken
Varsa patoloji raporunuzu, güncel görüntülemelerinizi ve önceki tedavi belgelerinizi hazırlayın. Kullandığınız ilaçları, alerjilerinizi ve diğer hastalıklarınızı paylaşın. Kan sulandırıcıları kendiniz bırakmayın; açlık ve ilaç düzeni işlem planından sonra bildirilir.
05Riskler ve işlem sonrası takip
Ağrı, kanama, enfeksiyon ve komşu dokuların etkilenmesi olası risklerdir. Akciğerde yapılan uygulamalarda akciğer çevresine hava kaçması, yani pnömotoraks gelişebilir ve ek bir tüple hava boşaltılması gerekebilir. Diğer organların kendine özgü riskleri ayrıca konuşulur.
Tedavi edilen doku hemen kaybolmaz. Kontrol görüntülerinde alanın görünümü zaman içinde değişir. Sonucu yalnız boyut değişikliğine bakarak yorumlamak doğru değildir; ilgili hekim değerlendirmesi gerekir. Yeni odak veya kalan canlı doku saptanırsa tedavi planı yeniden ele alınır.
İşlem sonrası belirgin nefes darlığı, bayılma veya şiddetli göğüs ağrısında 112’yi arayın. Ateş veya giderek artan ağrıda gecikmeden işlem ekibine ulaşın.
06Soğuk, tümör dokusunu nasıl etkiler?
Kriyoprob, yani dondurma probu, içinden basınçlı gaz geçen ince bir iğnedir. Gaz probun ucunda genleşirken hızla soğur. Böylece ucun çevresindeki doku donmaya başlar.
Buz topu nedir?
Probun çevresinde oluşan donmuş alana buz topu denir. Tomografide belirgin biçimde görülebildiği için tedavi alanının sınırı işlem sırasında izlenebilir. Planlama, buz topunun tümörü her yönde bir güvenlik payıyla kapsayacağı şekilde yapılır.
Buz topunun görünen dış kenarı, hücrelerin kesin olarak etkilendiği sınır değildir. Kaynaklarda hücre ölümü için gereken daha düşük sıcaklıkların bu kenarın biraz içinde kaldığı belirtilir. Güvenlik payının neden gerekli olduğu da buradan anlaşılır.
Dondurma ve çözme neden art arda uygulanır?
Donma sırasında hücrelerin içinde ve çevresinde buz kristalleri oluşur ve hücre zarı zarar görür. Çözülme evresinde bu hasar derinleşir. Donan küçük damarlar da tıkanır ve bölgenin kanlanması azalır.
Bu nedenle dondurma ve çözme bir kez değil, birkaç döngü halinde uygulanır. Döngü sayısı ve süresi organa, tümöre ve kurum protokolüne göre belirlenir.
Birden fazla prob ne zaman gerekir?
Tek bir probun oluşturduğu buz topu belirli bir boyuta ulaşır. Daha büyük veya düzensiz şekilli tümörlerde aynı anda birkaç prob yerleştirilir. Böylece buz topuna tümörün şekline yakın bir biçim verilmesi amaçlanır.
07Organa göre kriyoablasyon nasıl farklılaşır?
Aynı yöntem her organda aynı amaçla veya aynı sıklıkla kullanılmaz. Organın yapısı, çevresindeki hassas dokular ve o organa ait kılavuzlar kararı etkiler. Aşağıdaki başlıklar genel bilgi içindir; her organda işlem yapıldığı anlamına gelmez.
Akciğer tümörleri
Akciğerde kriyoablasyon, erken evrede saptanan ancak ameliyata uygun bulunmayan bazı akciğer kanserlerinde ve başka organlardan akciğere yayılmış sınırlı sayıdaki odakta gündeme gelebilir. Karar, tümörün hava yollarına, büyük damarlara ve göğüs duvarına uzaklığı dikkate alınarak verilir.
Soğuğun dokunun bağ dokusu iskeletini görece koruduğu bilinir. Bu özellik, hava yollarına yakın tümörlerde planlamada dikkate alınır. Akciğer metastazlarında yöntemin güvenliği ve yerel etkinliği ECLIPSE ve SOLSTICE adlı çok merkezli çalışmalarda incelenmiştir. Tanı basamakları için akciğerde kitle yazısına bakabilirsiniz.
Böbrek tümörleri
Küçük böbrek tümörleri, kriyoablasyonun en çok çalışıldığı alanlardan biridir. Kılavuzlarda, genellikle 4 santimetreye kadar olan böbrek kitlelerinde ablasyon bir seçenek olarak yer alır. Tek böbrekli, böbrek fonksiyonu sınırlı veya ameliyat riski yüksek kişilerde bu seçenek daha sık konuşulur.
Buz topunun tomografide görülebilmesi, idrar kanalına veya bağırsağa yakın tümörlerde tedavi sınırının işlem sırasında kontrol edilmesine yardımcı olur. İşlem öncesinde tümörün türünü netleştirmek için biyopsi gerekip gerekmediği ayrıca değerlendirilir.
Kemik ve yumuşak doku tümörleri
Kemiğe yayılmış ve ağrıya yol açan tümörlerde amaç çoğunlukla ağrıyı azaltmak ve günlük yaşamı desteklemektir. Bu durumda işlem tümörün tamamını ortadan kaldırmayı değil, belirti kontrolünü hedefleyebilir.
Desmoid tümör gibi bazı yumuşak doku kitlelerinde ve sinirlere yakın yerleşimlerde de değerlendirilebilir. Yük taşıyan kemiklerde kırık riski varsa aynı planın içinde kemik çimentosuyla destek konuşulabilir.
Karaciğer ve diğer organlar
Karaciğerde ısıyla yapılan ablasyon yöntemleri daha sık kullanılır. Kriyoablasyon, ısıya duyarlı yapılara yakın seçilmiş tümörlerde gündeme gelebilir. Karaciğerde damar yoluyla yapılan bölgesel tedaviler için kemoembolizasyon sayfasını inceleyebilirsiniz.
Pankreas gibi diğer organlarda karar hasta bazında, ilgili uzmanlıklarla birlikte verilir. Bu alanlarda yöntemin yeri daha sınırlıdır ve deneyim merkezden merkeze değişir.
08Isıyla yapılan ablasyondan farkı nedir?
Radyofrekans ve mikrodalga ablasyon, halk arasında yakma yöntemleri olarak da anılır. Kriyoablasyon ile aynı ailedendir; temel fark kullanılan enerjidir. Bu yöntemler dokuyu ısıyla, kriyoablasyon ise soğukla etkiler.
- Tedavi alanının izlenmesi: Buz topu tomografide işlem sırasında görülebilir. Isıyla oluşan alan ise aynı açıklıkta görülmez ve çoğunlukla işlem sonu görüntülemeyle değerlendirilir.
- Hassas yapılara yakınlık: Sınırın izlenebilmesi, sinir, idrar kanalı veya akciğer zarı gibi yapılara yakın tümörlerde planlamaya katkı sağlayabilir. Isıda ise ısının yayılması için ayrıca önlem düşünülür.
- Kanama: Isı, küçük damarları kapatma etkisi gösterir. Soğukta bu etki yoktur; bu nedenle kanama riski ayrıca tartılır.
- Süre: Dondurma ve çözme döngüleri nedeniyle kriyoablasyon, ısıyla yapılan ablasyona göre daha uzun sürebilir.
- Rahatsızlık: Soğuğun dokuyu uyuşturan bir etkisi bilinir. Buna karşın ağrı kontrolü her iki yöntemde de ayrıca planlanır.
Bu farklar bir üstünlük sıralaması değildir. Seçim organa, tümörün boyutuna, çevresine ve kişinin genel durumuna göre yapılır. Yöntemlerin genel çerçevesi için tümör ablasyonu sayfasına bakabilirsiniz.
09Kimlerde uygun olmayabilir?
Kriyoablasyon genellikle sınırlı sayıda ve boyutta, iğneyle güvenle ulaşılabilen tümörlerde düşünülür. Ameliyat riski yüksek olan, organ dokusunun korunması önemli olan veya daha önce tedavi edilmiş bir bölgede yeniden tümör gelişen kişilerde gündeme gelebilir.
Aşağıdaki durumlarda işlem uygun bulunmayabilir veya ertelenebilir:
- Düzeltilemeyen pıhtılaşma bozukluğu
- Kontrol altına alınamamış aktif enfeksiyon
- Tümöre güvenli bir iğne yolunun bulunamaması
- Tümörün, buz topunun güvenle kapsayamayacağı kadar büyük veya yaygın olması
- Hastalığın genel seyri içinde bölgesel tedavinin katkısının sınırlı görülmesi
Bu durumların bir kısmı geçicidir. Örneğin enfeksiyon tedavi edildikten veya kan değerleri düzeltildikten sonra değerlendirme yeniden yapılabilir. Uygunluk kararı, girişimsel radyoloji, tıbbi onkoloji, cerrahi ve radyasyon onkolojisi gibi ilgili uzmanlıklarla birlikte verilir.
10Cerrahi ve radyoterapiyle ilişkisi nedir?
Kriyoablasyon bu tedavilerin karşısında konumlanan bir yöntem değildir. Bazı hastalarda cerrahi veya radyoterapi yerine düşünülen bir seçenek olabilir; bazılarında ise bu tedavilerden sonra, aynı bölgede yeniden gelişen bir odak için gündeme gelir.
İlaç tedavisi alan hastalarda işlemin zamanlaması da önemlidir. Kan değerleri ve bağışıklık durumu dikkate alınarak, tedavi takvimi ilgili hekimlerle birlikte düzenlenir.
11İşlem günü adım adım ne olur?
İşlem öncesinde kan tahlilleri ve güncel görüntülemeler gözden geçirilir. Açlık ve ilaç düzeni, işlem planıyla birlikte size bildirilir.
- İşlem masasına alınırsınız, damar yolu açılır ve kalp atışı, tansiyon ve oksijen düzeyi izlenmeye başlanır.
- Giriş noktası uyuşturulur. Planlanan yönteme göre sakinleştirici ilaç veya genel anestezi verilir.
- Problar görüntüleme eşliğinde tümöre yerleştirilir ve konumları adım adım kontrol edilir.
- Dondurma ve çözme döngüleri uygulanır. Buz topunun tümörü ve güvenlik payını kapsayıp kapsamadığı aralıklı görüntülemeyle izlenir.
- Komşu bir organı korumak gerekiyorsa araya sıvı verilerek mesafe oluşturulabilir. Bu adıma hidrodiseksiyon denir.
- Problar çıkarılır, giriş yerleri kapatılır ve kontrol görüntülemesi alınır.
İşlemin süresi, tümör sayısına, prob sayısına ve yerleşime göre değişir. Gözlem süresi ve eve dönüş zamanı, işlemin seyri ve genel durumunuza göre belirlenir.
12Organa göre hangi yan etkiler konuşulur?
İlk günlerde giriş yerinde ağrı, morarma, hafif ateş ve halsizlik görülebilir. Bunların çoğu beklenen tepkilerdir; yine de size nelere dikkat etmeniz gerektiği ayrıca anlatılır.
Akciğerde pnömotoraksa ek olarak balgamda kan görülebilir. Böbrekte idrarda kısa süreli kanama veya böbrek çevresinde kan toplanması olabilir. Cilde yakın tümörlerde ciltte soğuk hasarı gelişebilir.
Daha seyrek olarak komşu organ veya sinir etkilenmesi, ciddi kanama ve enfeksiyon görülebilir. Karaciğerde geniş alanlara uygulandığında, kriyoşok adı verilen ve bütün vücudu etkileyen nadir bir tepki tanımlanmıştır. İdrarda belirgin kanama, giriş yerinde büyüyen şişlik veya titremeyle yükselen ateşte işlem ekibine gecikmeden ulaşın.
13Kontrol görüntüleri nasıl yorumlanır?
Dondurulan doku vücuttan çıkarılmaz. Canlılığını yitiren bu dokuyu vücut zaman içinde küçültür ve yerinde çoğunlukla küçük bir iz dokusu kalır. Bu süreç haftalar ve aylar içinde ilerler.
Alan neden ilk başta daha büyük görünebilir?
Tedavi alanı, tümörle birlikte etrafındaki güvenlik payını da kapsar. Bu nedenle ilk kontrollerde işlem alanı tümörün kendisinden daha geniş görünebilir. Bu görünüm genellikle beklenen bir bulgudur ve tek başına tedavinin işe yaramadığını göstermez.
Hangi bulgular dikkatle izlenir?
Kontrol tomografisinde veya MR’da, tedavi alanının kenarında zamanla büyüyen ya da ilaçlı filmde boyanan bir bölge olup olmadığına bakılır. Böyle bir bulgu, geride canlı tümör kaldığını veya tümörün yeniden büyüdüğünü düşündürebilir. Karar tek bir görüntüye değil, önceki görüntülerle karşılaştırmaya dayanır.
PET gibi yöntemlerde, erken dönemde iyileşmeye bağlı iltihabi değişiklikler de tutulum gösterebilir. Bu nedenle hangi görüntülemenin hangi zamanda yapılacağı, tümörün türüne ve tedavi planına göre belirlenir. Kontrol takvimi kişiye ve kurum protokolüne göre planlanır.
Yeni bir odak görülürse ne olur?
Tedavi edilen bölgede ya da başka bir alanda yeni bir odak gelişebilir. Uygun durumlarda işlem tekrarlanabilir veya farklı bir tedavi basamağı planlanır. İlaç tedavisinin sürüp sürmeyeceği, tıbbi onkoloji ile birlikte kararlaştırılır.
14Haberlerde okuduklarınızı nasıl değerlendirmelisiniz?
Kriyoablasyon zaman zaman haberlerde, tek bir hastanın hikâyesi üzerinden anlatılır. Bu haberler yöntemin varlığını öğrenmek için yararlıdır. Ancak bir hastada izlenen seyir, başka bir hasta için öngörü oluşturmaz.
Aynı organda görülen iki tümör; türü, boyutu, yeri ve hastalığın yaygınlığı bakımından birbirinden çok farklı olabilir. Bu nedenle haberdeki hastayla kendi durumunuz arasında doğrudan bir karşılaştırma yapmak doğru olmaz.
Yöntemin size uygun olup olmadığını anlamak için patoloji raporu, güncel tomografi, MR veya PET görüntüleri ve önceki tedavi bilgileri birlikte incelenir. Mevcut tedavinizi sürdüren hekiminizle de bu seçeneği konuşmanız yararlı olur.
15Hasta yakınları neleri bilmeli?
İşlem gününde hastanın yanında bir yakınının bulunması, özellikle sakinleştirici ilaç veya genel anestezi verildiyse yararlıdır. Eve dönüşte araç kullanılmaması ve ilk günlerde yalnız kalınmaması gibi konular ekip tarafından ayrıca anlatılır.
Evde nefes darlığı, bilinç bulanıklığı veya şiddetli göğüs ağrısı gibi acil belirtiler görülürse beklemeden 112 aranmalıdır. Daha hafif ama sizi kaygılandıran değişikliklerde işlem ekibiyle iletişime geçmek için hangi numaranın kullanılacağını önceden öğrenin.
16Sık geçen terimler
- Ablasyon: Bir tümör odağının ısı veya soğukla yerinde etkisiz hale getirilmesi.
- Perkütan: Cilt üzerinden, ince bir iğne veya prob ile ulaşılarak yapılan işlem.
- Kriyoprob: Soğuğu hedef dokuya ileten, iğne benzeri ince araç.
- Buz topu: Probun çevresinde oluşan ve görüntülemede izlenebilen donmuş alan.
- Güvenlik payı: Tümörün çevresinde, tedavi alanına bilerek dahil edilen sağlıklı doku kenarı.
- Hidrodiseksiyon: Tümör ile komşu organ arasına sıvı verilerek mesafe oluşturulması.
- Metastaz: Tümörün başladığı organdan başka bir bölgeye yayılmış odağı.
- Nüks: Tedavi edilen bölgede veya başka bir yerde tümörün yeniden ortaya çıkması.
17Her hasta için ayrı bir karar
Mevcut tetkiklerinizle değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Tedavinin genel çerçevesi için girişimsel onkoloji sayfasını inceleyin.
