Kist Hidatik Nedir?

01Kist hidatik nedir ve hangi parazit yapar?

Hastalığın etkeni Echinococcus granulosus adlı şerit türü bir parazittir. Erişkin biçimi köpek ve çakal gibi etçil hayvanların bağırsağında yaşar. Bu hayvanların dışkısıyla çevreye yumurta saçılır.

Yumurta ağız yoluyla alındığında bağırsaktan geçer, kan dolaşımına karışır ve bir organa yerleşir. Orada larva evresi, içi berrak sıvı dolu bir kist oluşturur. Kist yılda birkaç milimetre büyür. Bu yavaşlık, hastalığın uzun süre fark edilmemesinin nedenidir.

Tıp dilinde tabloya kistik ekinokokkoz denir. Halk arasında yaygın adı köpek kistidir. Aynı hastalıktan söz edilir.

02Kist hidatik nasıl bulaşır?

Bulaş, parazit yumurtasının ağız yoluyla alınmasıyla olur. Yumurta gözle görülmez ve toprakta uzun süre canlı kalabilir.

En sık yol, kirlenmiş toprakla temas eden elin ağza götürülmesidir. Yıkanmamış çiğ sebze ve yeşillik, güvenli olmayan su ve köpek tüyünde taşınan yumurtalar diğer kaynaklardır.

Sakatat maddesi zincirin en kritik halkasıdır. Kist taşıyan koyun ya da sığır sakatatı çiğ olarak köpeğe verildiğinde parazit erişkin hâle geçer ve döngü yeniden başlar. Kırsal bölgelerde hastalığın sürmesinin ana nedeni budur.

Görsel: Kist hidatik etkeninin bulaşma yolunu gösteren infografik

Kist hidatik insandan insana bulaşır mı?

Bulaşmaz. Hasta bir kişiyle aynı evde yaşamak, aynı kaptan yemek yemek ya da öpüşmek hastalığı geçirmez. İnsan bu döngüde tesadüfi bir konaktır ve paraziti başkasına aktarmaz.

Aynı ailede birden fazla kişide kist hidatik görülmesi, bulaşmanın kişiden kişiye olduğunu değil, aynı kaynağa maruz kalındığını gösterir.

Kimler risk altında?

Hayvancılıkla uğraşanlar, çoban ve besiciler, köpekle yakın temasta olanlar, bahçe ve tarla işiyle uğraşanlar ile kırsal bölgede yaşayanlar daha yüksek risk taşır. Türkiye'de hastalık, hayvancılığın yoğun olduğu bölgelerde daha sık görülür [kaynak doğrulanacak].

03Kist hidatik hangi organları tutar?

Parazit kan dolaşımıyla taşındığı için teorik olarak her organa yerleşebilir. Pratikte belirli bir sıra vardır.

Karaciğerin ilk sırada olması, bağırsaktan emilen parazitin önce karaciğer dolaşımına uğramasıyla açıklanır. Karaciğeri aşan larvalar ikinci filtre olan akciğere ulaşır.

Karaciğerdeki kistin diğer kist türlerinden ayrımı için karaciğer kisti yazısındaki karşılaştırma tablosu yol gösterir.

04Kist hidatik belirtileri nelerdir?

Kist küçükken belirti vermez. Yakınma, kist komşu yapılara baskı yapacak boyuta ulaştığında ya da bir komplikasyon geliştiğinde başlar.

Karaciğer yerleşiminde en sık şikâyet sağ üst karın bölgesinde künt ağrı ve dolgunluk hissidir. Kist safra yollarına baskı yaparsa gözlerde ve ciltte sarılık, kaşıntı, koyu renkli idrar ortaya çıkar.

Akciğer yerleşiminde kuru öksürük, göğüs ağrısı ve nefes darlığı görülür. Kist bronşa açılırsa hasta tuzlu tatta berrak sıvı ya da kan tükürebilir.

Kist yırtılırsa ne olur?

Kist içeriğinin karın boşluğuna ya da kan dolaşımına dökülmesi ciddi bir durumdur. Ani ve şiddetli karın ağrısı, yaygın kaşıntı, ciltte kabarıklık, nefes darlığı ve tansiyon düşmesi gelişebilir. Bu tablo alerjik şok biçiminde ilerleyebilir ve acil müdahale gerektirir.

Dökülen kist içeriği, karın boşluğunda yeni kistler oluşturabilir. Tedavinin en temel ilkesi budur: kist içeriği kontrolsüz biçimde çevreye dağıtılmamalıdır.

05Kist hidatik nasıl teşhis edilir?

Tanının ilk ve en yaygın aracı ultrasondur. Kistin duvar yapısı, içindeki bölmeler ve kum benzeri çökeltiler ultrasonda tanınabilir bir görünüm verir.

Ultrasonu kontrastlı tomografi ya da MR izler. Bu tetkikler kistin komşu damar ve safra yollarıyla ilişkisini gösterir, tedavi planı buna göre kurulur.

Kan testlerinde parazite karşı gelişen antikorlar araştırılır. Sonucun negatif çıkması hastalığı dışlamaz; kist canlılığını yitirmişse antikor yanıtı zayıf olabilir.

Ultrason raporundaki evre kodları ne anlama gelir?

Dünya Sağlık Örgütü çalışma grubunun kistik ekinokokkoz için tanımladığı ultrason sınıflaması, tedavi kararının çatısını kurar. Raporunuzda CE1 ya da CE3b gibi bir kod görebilirsiniz.

Evre, doğrudan tedaviyi belirler. Aktif evrelerde girişim gündeme gelir, inaktif evrelerde çoğu hastada izlem yeterlidir. Bu nedenle raporda yalnız kistin santimetresine değil, evre koduna da bakılır.

06Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki bulgular varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

• Gözlerin ve cildin sararması, idrarın koyulaşması
• Sağ üst karında giderek artan ağrı ve dolgunluk
• Ani başlayan şiddetli karın ağrısı ile birlikte yaygın kaşıntı ya da ciltte kabarıklık
• Nefes darlığı, tansiyon düşmesi, baygınlık hissi
• Öksürükle berrak tuzlu sıvı ya da kan gelmesi
• Ateş ve titremenin karın ağrısına eşlik etmesi
• Bilinen kistin kontrolde belirgin büyüdüğünün saptanması

07Kist hidatik tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi tek bir yönteme indirgenemez. Karar; kistin evresi, boyutu, yerleşimi, sayısı ve hastanın genel durumu birlikte değerlendirilerek verilir. Dört ana yaklaşım vardır.

• İlaç tedavisi: albendazol grubu antiparaziter ilaçlar. Tek başına ya da girişim öncesi ve sonrası koruma amacıyla kullanılır.
• Perkütan girişim: görüntüleme eşliğinde ciltten iğneyle yapılan işlemler. Uygun evre ve yerleşimdeki kistlerde tercih edilir.
• Cerrahi: çok büyük, çok sayıda bölmeli, safra yoluyla ilişkili ya da yırtılmış kistlerde gündeme gelir.
• İzlem: inaktif kabul edilen CE4 ve CE5 evrelerinde, belirti yoksa aralıklı görüntülemeyle takip edilir.

Girişimsel radyolojinin bu alandaki katkısı, ameliyat gerektirmeden kistin içeriğini kontrollü biçimde boşaltabilmesidir. Uygun hastalarda bu yaklaşım, girişimsel radyolojide uygulanan kist tedavisi seçenekleri arasında yer alır.

PAIR yöntemi nedir?

PAIR, işlemin dört adımının baş harflerinden oluşur: ponksiyon, aspirasyon, enjeksiyon ve yeniden aspirasyon. Ultrason ya da tomografi rehberliğinde kiste ince bir iğneyle girilir, sıvı boşaltılır, kist boşluğuna parazit öldürücü ajan verilir ve bir süre sonra bu sıvı geri çekilir.

İşlem, alerjik reaksiyona karşı hazırlıklı ortamda yapılır. Öncesinde ve sonrasında ilaç tedavisi verilir. Her hastaya uygulanamaz; safra yoluyla açık bağlantısı olan kistler ve bazı akciğer yerleşimleri bu yöntemin dışında kalır.

Tablodaki süreler tipik bir seyri anlatır. Kistin yeri, evresi ve sayısı bu değerleri değiştirir. Tedavi planı hekim değerlendirmesi sonrası kişiye göre kurulur.

08Korunma kontrol listesi

Kist hidatik, bulaş zinciri kırıldığında önlenebilen bir hastalıktır. Aşağıdaki maddeler özellikle kırsal bölgede yaşayan ve hayvancılıkla uğraşan haneler için geçerlidir.

• Toprakla, hayvanla ya da ahırla temas sonrası elleri sabunla yıkayın
• Çiğ tüketilecek sebze ve yeşillikleri bol suyla yıkayın
• Köpeklere çiğ sakatat vermeyin; kesim atıklarını hayvanların ulaşamayacağı biçimde imha edin
• Sahipli köpeklerin düzenli veteriner takibini ve paraziter tedavisini aksatmayın
• Çocukların köpeklerle temas sonrası ellerini yıkamasını alışkanlık hâline getirin
• Kaynağı belirsiz suları içmeyin
• Kaçak kesimden uzak durun, kontrollü mezbaha ürünü tercih edin

Ailede bir kişiye kist hidatik tanısı konduysa, aynı kaynağa maruz kalmış olabilecek diğer bireylerin de değerlendirilmesi mantıklıdır. Bu tarama kararı hekim tarafından verilir.