Varis Belirtileri

01Varis nedir?

Varis, bacaktaki yüzeyel toplardamarların genişleyip kıvrılması ve cilt altında belirgin hale gelmesidir. Damarın içindeki kapakçıklar kanı yukarı ittikten sonra kapanamaz ve kan bacağa geri kaçar. Basınç arttıkça damar duvarı esner, damar uzar ve düz seyrini kaybederek kıvrımlı bir görünüm alır.

Görünen damar, aslında altta yürüyen bir işlev bozukluğunun dışa yansımasıdır. Bu bozukluğa venöz yetmezlik denir. Mekanizmayı ve sınıflamayı ayrıntılı okumak isterseniz venöz yetmezlik yazısı konuyu kapakçık düzeyinde ele alıyor.

Varis çoğu kişide yavaş ilerler. Yıllar içinde damar sayısı artar, mevcut damarlar kalınlaşır ve şikâyetler belirginleşir. Bu ilerleme her hastada aynı hızda olmaz.

02Varis belirtileri nelerdir?

Şikâyetlerin ortak özelliği gün içindeki dalgalanmadır. Sabah rahat olan bacak, gün ilerledikçe ağırlaşır ve akşama doğru şişer. Bacağı yukarı kaldırmak, yatmak ve yürümek rahatlatır. Uzun süre ayakta durmak ve hareketsiz oturmak artırır.

Kişilerin en sık kullandığı ifade ağrı değil, ağırlıktır. Bacakta dolgunluk, gerginlik, yanma hissi ve gece baldır krampları tabloyu tamamlar. Sıcak havalarda ve kadınlarda âdet dönemlerinde şikâyetlerin arttığı sık bildirilir.

03Varis türleri nasıl ayrılır?

Ayrım damarın çapına ve derinliğine göre yapılır. Bu ayrım, hem şikâyetin kaynağını hem de değerlendirme yolunu belirler.

Görünen ince damarların altında ana toplardamarda geri kaçış bulunabilir. Bu nedenle yalnız görünüme bakarak değerlendirme yapmak eksik kalır; Doppler ultrason altta ne olduğunu gösterir.

04Varis neden olur?

Tek bir neden yoktur. Damar duvarının yapısındaki yatkınlık ile bacak toplardamarlarındaki basıncı artıran yaşam koşulları bir araya geldiğinde tablo ortaya çıkar.

• Ailesel yatkınlık. Anne veya babada varis olması ihtimali artıran en belirgin başlıktır.
• Uzun süre ayakta veya hareketsiz oturarak çalışmak. Baldır kas pompası devreye girmediğinde damar içi basınç sürekli yüksek kalır.
• Gebelik. Hormon etkisi damar duvarını gevşetir, büyüyen rahim karın içi basıncı artırır. Doğum sayısı arttıkça ihtimal de artar.
• Fazla kilo. Karın içi basıncın sürekli yüksek kalması bacak toplardamarlarına yansır.
• İleri yaş. Damar duvarı ve kapakçık esnekliği zamanla azalır.
• Geçirilmiş derin toplardamar pıhtısı. Kapakçık pıhtıdan zarar görebilir, sonrasında kalıcı yetmezlik gelişebilir.
• Hareketsizlik. Kas pompasının zayıflaması damar boşalmasını yavaşlatır.

Kadınlarda daha sık görüldüğü bildirilmektedir; sıklık oranları kaynağa ve topluma göre değişkenlik gösterir [kaynak doğrulanacak].

05Hangi varis görünüşle, hangisi sağlıkla ilgili?

Bu ayrım hastaların en çok karıştırdığı başlıktır. Damarın görünmesi tek başına tıbbi bir sorunun kanıtı değildir; buna karşılık hiçbir damar görünmeden de ilerlemiş bir yetmezlik bulunabilir.

Aşağıdaki tablo, hangi bulgunun tıbbi değerlendirme gerektirdiğini gösterir. Tabloda görünüşe dair bir hedef ya da beklenti tanımlanmamıştır; ölçüt yalnız tıbbi bulgulardır.

06Evde altmış saniyelik bacak kontrolü

Bu kontrol tanı koymaz. Amacı, hekime giderken elinizde somut bir gözlem olmasını sağlamaktır. Ayakta, iyi aydınlatılmış bir odada, ayna karşısında yapın.

1. İki bacağınızı yan yana getirip önden bakın. Bir bacak diğerinden kalın mı?
2. Bacaklarınızın arka yüzüne aynayla bakın. Diz arkasında kabarık damar var mı?
3. Ayak bileğinizin iç yüzünü inceleyin. Renk koyulaşması, kuruluk veya kabuklanma var mı?
4. Ayak bileğinizin çevresine parmağınızla beş saniye bastırın. Parmak izi kalıyor mu?
5. Baldırınızı elinizle yoklayın. Sert, hassas veya sıcak bir damar hattı hissediyor musunuz?
6. Akşam çorabınızı çıkardığınızda lastik izinin ne kadar derin kaldığına bakın.
7. Gözlemlerinizi telefon notuna yazın, tarih ekleyin.

Hekiminize sorabilecekleriniz

• Görünen damarların altında ana toplardamarda geri kaçış var mı?
• Doppler sonucumda hangi damarda kaç saniye geri kaçış ölçüldü?
• Derin toplardamar sistemim açık mı?
• Şikâyetim için basınçlı çorap uygun mu, hangi sınıf?
• Tedavi gerekiyorsa hangi yönteme uygunum ve neden?
• Ne sıklıkla kontrole gelmeliyim?

07Tanı nasıl konur?

Değerlendirmenin ilk adımı ayakta yapılan muayenedir. Damar hatları izlenir, ödem ve cilt bulguları iki bacak karşılaştırılarak not edilir.

Renkli Doppler ultrason tanının merkezindedir. Ağrısızdır, ışın içermez ve hem yüzeyel hem derin sistemi gösterir. İnceleme sırasında baldır sıkılarak kanın geri kaçıp kaçmadığı ölçülür. Yüzeyel damarlarda yarım saniyeyi, derin damarlarda bir saniyeyi aşan geri kaçış yetmezlik göstergesi olarak değerlendirilir.

Doppler ayrıca üç soruyu yanıtlar: sorun hangi damarda, geri kaçış ne kadar, derin sistem açık mı. Bu üç yanıt tedavi planını doğrudan belirler.

Derin sistemde tıkanıklık şüphesi varsa BT venografi veya MR venografi gerekebilir. Bu tetkikler rutin değildir, seçilmiş hastalarda istenir.

08Tedavi nasıl planlanır?

Tedavi kararı, damarın görünümüne değil, Doppler bulgularına ve şikâyetin şiddetine göre verilir. İlk basamak her hastada destekleyici önlemlerdir: basınçlı çorap, düzenli yürüyüş, bacak yükseltme ve kilo kontrolü.

Şikâyet bu önlemlere rağmen sürüyorsa, cilt değişikliği başlamışsa ya da yara gelişmişse yetersiz damarın devre dışı bırakılması gündeme gelir. Günümüzde bu işlem çoğunlukla damar içinden, ince bir kateterle ısı ya da yapıştırıcı kullanılarak yapılır. Küçük damarlar için köpük veya ilaç uygulaması, hasta seçimine bağlı olarak tercih edilebilir. Hangi hastanın hangi yönteme uygun olduğu damar çapına, geri kaçışın yerine ve derin sistemin durumuna göre hekim değerlendirmesi sonrası belirlenir. Yöntemlerin ayrıntısını, hazırlık aşamasını ve sonrasında beklenenleri varis tedavisi sayfasında anlattık.

Uygulanan yöntemden bağımsız olarak, altta yatan yatkınlık ortadan kalkmadığı için destekleyici önlemlerin sürdürülmesi planın parçasıdır.

09Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki bulgular değerlendirmenin ertelenmemesi gerektiğini gösterir.

• Varis damarı üzerinde kanama
• Damar hattı boyunca kızarıklık, sertlik ve dokunmakla şiddetli ağrı
• Tek bacakta ani başlayan şişlik, ısı artışı ve gerginlik
• Ayak bileği iç yüzünde açılan ve kapanmayan yara
• Cilt renginde kahverengi koyulaşma veya cildin sertleşmesi
• Şişliğin sabah da devam etmesi
• Bacak şişliğine nefes darlığı veya göğüs ağrısının eşlik etmesi

Acil başvuru gereken iki tablo: varis damarından kanama ve tek bacakta hızla gelişen şişlik. Kanamada bacağı yukarı kaldırıp bölgeye temiz bezle bastırın ve acil servise başvurun. Tek bacakta ani şişlik derin toplardamar pıhtısını düşündürür; nefes darlığı veya göğüs ağrısı eşlik ediyorsa beklemeyin ve 112'yi arayın.